हेल्थ फर्स्ट 

विश्वको पहिलो मनोचिकित्सा 

ओम बानियाँ

हो, शरीरको चोट देखिन्छ । तर मनको चोट देखिँदैन । चोट लागेपछि, घाउ बनेपछि दर्द त हुन्छ नै । तर शरीरको चोटले भन्दा मनको चोटले मानिसलाई असहय पीडा दिन्छ । मनमा बर्जिएको गहिरो चोटले त मानिसलाई मानसिक रुपमा बिकलांग पनि बनाउन सक्दछ । तर, भीडभाड, भागदौड र गलाकाट प्रतिस्पर्धाको आधुनिक युगमा हरेक मानिसले धेरै थोरै यस्ता चोटहरुको सामना गर्नु नै पर्छ । शरीरका चोटहरुको पीडा जस्तै मनका चोटहरुको पीडा पनि सहनु नै पर्छ । त्यसैले पनि हरेक मानिसको मन कुनै कुनै मानसिक समस्याको कारण अशान्त छ, बैचन छ । 

मानिसलाई यस्ता समस्याहरुबाट छुटकारा दिलाउन विश्व स्वास्थ्य क्षेत्र लागिरहेको छ । मानसिक रोगहरुको उपचारको नाउँमा खरबौं रुपैयाँ खर्च भैरहेको छ । अनेक उपचार पद्धतिहरुको विकास र बिस्तार भएको छ । तर विडम्बना के भने मानिसको पीडा भने झनै बढेर गएको छ । मानसिक समस्याहरुको बजारिकरणका कारण नै यस्तो स्थिति सृजना भएको हो ।

मानसिक समस्या अहिलेको समस्या होइन, उहिले पनि थियो । आम मानिसको मात्र होइन, उतिबेला महाभारतका अर्जुन समेत यस्तै मानसिक पीडाबाट ग्रस्त थिए । यो कुरा श्रीमद्भगवत्गीतामा नै उल्लेख छ । गीताको आरम्भिक दृश्यमा अर्जुन सेता घोडाको रथमा गाण्डिव लिएर उभिएका छन् । सामरिक उत्साहले निकै परिपूर्ण पनि छन् । उनको आँखामा विजयको चमक छ र अनुहारमा हौसला । आत्मविश्वासले भरिएका अर्जुनले देवदत्त नामक शंख बजाएर यूद्धको घोषणा गर्छन् । शंखध्वनीसँगै शारा यूद्धक्षेत्र थर्रर थर्किन्छ । अनि उनले अदम्य साहसका साथ श्रीकृष्णालाई रथ दुई सेनाको बिचमा खडा गर्न अनुरोध गर्छन् ।  श्रीकृष्णले रथलाई दुई सेनाको बिचमा खडा गर्छन् । तर, साहस र आत्मविश्वासले परिपुर्ण अर्जुन एकाएक घबराइउँछन्, हतास, उदास र खिन्न हुन्छन् । 

मनोविज्ञानको भाषामा अर्जुनमा देखिएको लक्षण एक किसिमको एनजाइटि तथा डिप्रेसन नै थियो ।  आधुनिक मनोविज्ञानका अनुसार बैचनी, निस्क्रियता, थकान, ऊर्जाहीनता, हाथखुट्टा सुन्न हुनु, पसिना आउनु, कम्पन जस्ता लक्षणहरुलाई एनजाइटि तथा डिप्रेसन भन्ने गरिन्छ । अर्जुनले भनेका नै छन्ः केशव १ मेरो अंगहरु शिथिल हँुदै गएका छन् । मेरो मुखु सुकेको छ । शरीर काँपेको छ । मरो हातबाट गान्डिव छुट्न लागेको छ । म उभिन पनि नसक्ने भएको छु । अनि अर्जुन शोकले उद्विग्न भई धनुष राखेर रथको पछाडि गएर बस्छन् । 

मनोविज्ञानका अनुसार यस्तो स्थितिमा मानिसको समझ तथा सोच विकृति हुन्छ । बुद्धिले ठीक ढंगबाट कार्य गर्दैन । अनि विचारले मानिसलाई गलत दिशातिर लान्छ । ठीक यसरी नै अर्जुन पनि गलत दिशामा गएका छन् । हे केशव ! मैले सबकुछ विपरीत देखिरहेको छु । आफन्तालाई मारेर हाम्रो कुनै लाभ तथा कल्याण हुनेवाला छैन । अर्जुनको यस भनाइबाट उनलाई सम्पूर्ण यूद्ध निरर्थक लागिरहेको छ । मनोविज्ञानको भाषामा यो सेन्स अफ होपलेसनेसको लक्षण हो । 

अर्जुनको कुरालाई गम्भिररुपमा हेर्ने हो भने उनी अत्याधिक चिन्ता, घोर निराशा, अनिर्णयको बन्दी भएको र उनको फोकस नकारात्मक दिशामा गएको देखिन्छ । उनलाई आफन्तसँग यूद्ध गर्नु भन्दा आफु मर्न बढी श्रेयस्कर लागेको छ  । यसले आत्महत्याको संकेत गर्छ । यो नै सबै एनजाइटि डिसअर्डर तथा डिप्रेनको लक्षण हो । 

अतः परिस्थिलाई हेर्ने दृष्टिकोणले मानिसलाई कसरी प्रभाव पार्छ र मानिसमा मानसिक समस्या देखा पर्छ भन्ने यो एक सशक्त उदाहरण हो । यहाँ मननीय कुरा के भने मानिस परिस्थितिले भन्दा पनि मनस्थितिले दुःखी हुने गर्छ । वास्तवमा मानसिक समस्याको जड भनेको नै परिस्थिति होइन, परिस्थितिलाई हेर्ने मानिसको दृष्टिकोण हो । यदि मानसिको मनस्थिति मजबुत छ भने जस्तोसुकै परिस्थितिमा पनि उसले विजय प्राप्त गर्न सक्दछ । यदि मनस्थिति कमजोर छ भने ससानो परिस्थितिबाट पनि मानिस विचलित हुने गर्छ । अतः परिस्थितिलाई होइन, मनस्थिति परिर्वतन गर्नुहोस् । सकारात्मक मनस्थितिले नै सकारात्मक परिस्थिति सृजना गर्छ । 

परिस्थिति तथा मनस्थिति

मानिस परिस्थितिले भन्दा पनि मनस्थितिले दुःखी हुने गर्छ । वास्तवमा मानसिक समस्याको जड भनेको नै परिस्थिति होइन, परिस्थितिलाई हेर्ने मानिसको दृष्टिकोण हो । यदि मानसिको मनस्थिति मजबुत छ भने जस्तोसुकै परिस्थितिमा पनि उसले विजय प्राप्त गर्न सक्दछ । यदि मनस्थिति कमजोर छ भने ससानो परिस्थितिबाट पनि मानिस विचलित हुने गर्छ । अतः परिस्थितिलाई होइन, मनस्थिति परिर्वतन गर्नुहोस् । सकारात्मक मनस्थितिले नै सकारात्मक परिस्थिति सृजना गर्छ ।

कग्नेटिभ साइकोथेरापिका पिता मानिने डा. अरुन बैकले पनि यही भनेका छन् । बैकको यस सिद्धान्तले भन्छ, मानसिक समस्यामा उल्झिएको व्यक्तिले हरेक कुरालाई केवल नकारात्मक दृष्टिले हेर्ने गर्छ । उसले स्वयं आफ्नो, भूत, वर्तमान र भविष्यको विषयमा गलत वा उल्टो विचार राख्ने गर्छ । ठीक यसरी नै गीताको आरंभिक चरणमा अर्जुन यस्तै नकारात्मकता अल्झिएको पाइन्छ ।

बैक साइकोथेरापि मानसिक विकारहरू(मेन्टल डिस्अर्डर) तथा व्यथाहरू(डिस्टे«स)को मूल कारण प्रतिकूल वा नकारात्मक भावना (नेगेटिभ फिलिङ्स) हो भन्ने मान्यतामा आधारित छ । अर्को शब्दमा भन्ने हो भने मानिसको सोच, संज्ञान(कग्निसन) तथा चिन्तनले नै मानसिक रोग पैदा गर्छ । त्यसैले मानसिक रोग ठीक गर्नका लागि रोगीको मनमा रहेका प्रतिकूल तथा नकारात्मक भावनाहरू परिवर्तन गर्न आवश्यक पर्छ । कग्निटिभ बिहाभियर थेरापीमा विभिन्न कग्निटिभ टेक्निकहरूको सहायताबाट रोगीको संज्ञानात्मक पुनर्संरचना गर्ने कार्य गरिन्छ, जसले गर्दा रोगीको मनमा गडेर बसेका गलत चिन्तन तथा विश्वास हटेर शुभचिन्तन तथा विश्वास विकसित भइ व्यवहार समायोजित हुन पुग्छ । 

पुछारमाः

श्रीकृष्ण एक अलौकिक मनोवैज्ञानिक थिए । उनले अर्जुनलाई परिस्थितिबाट भाग्न होइन, परिस्थितिलाई हेर्ने दृष्टिकोण परिवर्तन गरि परिस्थितिको सामना गर्न सिकाए । अहिलेको मनोचिकित्साले गर्ने पनि यही त हो । अतः वास्तवमा गीता एक अद्भुत मनोविज्ञान हो । यो मनको उपचारको पुर्ण विज्ञान हो । श्रीकृष्ण विश्वको पहिलो मनोचिकित्सक । (लेखक साइकोथेरापिस्ट हुन्। )