Friday, November 13, 2020

 ब्रेन बाइट्स

                                              अ गैम अन लभ                                                                

लेजमा 'मेरिड लाइफ'-को विषयमा कार्यक्रम भइरहेको थियो । उक्त कार्यक्रममा विवाहित जोडीहरुको बाक्लो सहभागिता थियो । वक्ताहरुले पति, पत्नी र विवाहका वारेमा रोचक र घोचक जोक्स सुनाएर खुब हँसाइरहेका थिए । मंच तताइरहेका थिए । 
--------------------------

कार्यक्रमको अन्तमा प्रमुख अथिति फुच्चे कोर्टेक्स मंचमा गयो । र, सहभागिहरुलाई हेर्दै भन्यो, 'धेरै हाँसियो, हाँस्दा हाँस्दा मेरो पेट नै दुःख्यो । शान्ति, बुद्धिबल, मस्तराम सबैले खुब हँसाए । ल अब एक गैम खेलौं। अनि मूल विषयमा केन्द्रित हौलाँ ।'

----------------
सुबै खुसी भए ।
कुबेरले भने, 'कस्तो गैम ?'
कोर्टेक्सले भन्यो,' 'अ गैम अन लाभ' ! गैम खेल्न इच्छुक महिला मंचमा आउनुहोस् ।'

------------------------
सम्झना मंचमा गईन् ।
कोर्टेक्सले भन्यो, 'सम्झना, पक्का गैम खेल्ने हो ? गैम निकै कठीन छ, बिचमै छोडेर भाग्न पाइँदैन नि फेरि !'
सम्झनाः 'ओक । डन ।'
कोर्टेक्सः 'अब तँपाईले बोर्डमा तँपाईलाई मन पर्ने २५ जना मानिसहरुको नाम लेख्नुहोस् ।'

--------------------------
सम्झनाले फटाफट परिवारका सदस्यहरुको नाम लेखिन् ।
अनि साथी तथा छिमेकीहरुको नाम लेखिन् ।
त्यसपछि सहकर्मीहरुको नाम लेखिन् ।

--------------------------
अनि कोर्टेक्सले भन्यो, 'ल अब कम मन पर्ने ५ नामहरु मेटाउनुहोस् ।'
सम्झनाले तुरुन्तै सहकर्मीहरुको नाम मेटाइदिइन् ।
कोर्टेक्सले फेरि भन्यो, 'अरु ५ नामहरु मेटाउनुहोस् ।'
सम्झनाले केही बेर सोचिन् र छिमेकीहरुको नाम मेटाइदिइन् ।

--------------------------
अनि कोर्टेक्सले भन्यो, 'अब फेरि १० नामहरु मेटाइदिनुहोस् ।'
सम्झनाले साथीसंगी लगायतका नामहरु मेटाइदिइन् ।

--------------------------
अब बोर्डमा सिर्फ ५ नामहरु थिए ।
बाबा, आमा, पति र छोराछोरी ।
कोर्टेक्सले भन्यो, 'सम्झना, गैम कठिन मोडमा आएको छ, गैम छोड्न पाइँदैन नि अब !'
सम्झनाः 'भाग्दिनँ ।'
कोर्टेक्सः 'क्याबात ! ल अब अरु २ नामहरु मेटाइदिनुहोस् ।'

--------------------------
सम्झना असमंजसमा परिन् । के गर्ने के नगर्ने ? सम्झनाको अनुहार रातो भयो, निधारबाट तपतप पसिना झर्यो ।
निकै बेर सोचेपछि दुःखीत हातले बाबाआमाको नाम मेटाइदिइन् ।
सबै सहभागीहरु स्तब्ध र शान्त ।
किनकी यो गैम कोर्टेक्स र सम्झना मात्र खेलिरहेका थिइनन्, हेर्नेहरु सबै खेलिरहेका थिए । 


--------------------------
अब बोर्डमा ३ नामहरु बाँकी थिए ।
पति, छोरा र छोरी ।
कोर्टेक्सले भने, 'सम्झना, अब अरु २ नामहरु मेटाइदिनुहोस् ।'
कोर्टेक्सको कुरा सुनेर सम्झनाका आँखा गोला भए ।  एकातिर सातफेरा लिएका पति थिए, अर्कोतिर कलिला मासुम छोराछोरी !
निकै बेर सोचेपछि हात कँपाउँदै सम्झनाले छोराछोरीको नाम काटिदिइन् ।
अब बोर्डमा सिर्फ पतिको नाम थियो ।

--------------------------
कोर्टेक्सले भन्यो, 'ल अब तपाई आफ्नो ठाउँमा गएर बस्नुहोस् । अनि दर्शकतिर हेर्दै कोर्टेक्स बोल्यो, अब कसैले भन्न सक्दछ यस्तो कसरी भयो ? बोर्डमा पतिको नाम मात्र किन रह्यो ?
सबै चुप ।
सबैले अनुहार लटकाएका थिए ।

--------------------------
कोर्टेक्सले फेरि सम्झनालाई उठ्न भन्यो र सोध्यो, 'सम्झना, तँपाईले किन यस्तो गर्नु भयो ?  तँपाईले तँपाईलाई जन्माइ पालनपोषण तथा शिक्षादीक्षा दिएर हुर्काएका आफ्नै बाबाआमाको नाम नै मेटाइदिनु भयो ? अनि आफैले जन्माएका कलिलाका छोराछोरीको नाम मेटाइदिन भयो ?' 


सम्झनाले नम्र भएर भनिन्, 'मेरा बाबाआमालाई म धेरै माया गर्दछु, हो, उहाँहरु भएर नै मैले यस संसार देख्न पाएकी हुँ । उहाँहरुकै योगदानकै कारण म यस अवस्थमा आइपुगेकी हुँ । तर उहाँहरु बृद्ध भइसक्नुभएको छ, अब केही समयपछि मलाई र यस संसार छोडेर जानहुन्छ ! मेरा छोराछोरी पनि ठुला हुन्छन्, उनीहरुको विवाह हुन्छ, उनका आआफ्नै परिवार हुन्छन् । तर, मेरो पति भनेको मेरो जीवन साथी हुन् । अन्तिम साससम्म मेरो साथ निभाउने जीवनसाथी । त्यसै मेरो लागि सबै भन्दा प्यारा मेरो पति हुन् !'

मंच तालीको गडगडाहटले गुन्जियो । 

-------------------------- 

कोर्टेक्सले भन्यो, 'तपाईले ठीक भन्नुभयो सम्झना ! पति, पत्नी तथा विवाहको मजाक मस्ती र पतिपत्नी बिचको झगडा आफ्नो ठाउँमा छ । तर, हरेक मानिसको लागि आफ्नो जीवनसाथी नै सबै भन्दा प्यारो हुन्छ । जय होस् यहाँ उपस्थिति र संसारका सबै पतिपत्नीहरुको !'




Saturday, October 24, 2020

 ब्रेन बाइट्स


यसपाली घरमै दसैं टीका

कृपया यो वर्ष दसैं टीका थाप्न मेरो घर नआउनु होला, म पनि अन्त कतै जादिनँ ।

ओम बानियाँ

दशैं नेपालीहरुको महान चाड हो । यस चाडलाई बडा दशैं, दशहरा, विजया दशमी तथा नवरात्र पनि भनिन्छ । दशैं आश्विन शुक्ल प्रतिपदाका दिनदेखि सुरु हुन्छ र दसैंको पहिलो दिनलाई घटस्थापना भनिन्छ । दशैं घटस्थापनादेखि कोजाग्रत पूर्णिमासम्म १५ दिनको हुने भएता पनि पहिलो ९ दिन लाई नवरात्री र दशौं दिनलाई दशमी वा दशैं भनिन्छ्र । यो तिथिमा दुर्गाले महिषासुर नामक दैत्यलाई तथा रामले रावणलाई वध गरेर मानवजातिको कल्याण गरेको भन्ने किंवदन्ती छ ।


प्रतिपदा (घटस्थापना), सप्तमी (फूलपाती), महाअष्टमी, (कालरात्री), महानवमी, विजयादशमी र पूर्णिमा (कोजाग्रत) बडादशैंका प्रमुख तिथिहरू हुन् । नेपाली समाजमा यि मध्य सबै भन्दा महत्वपर्ण दिन हो, विजया दशमी अर्थात दसैं टीका । 

नवरात्रीको दशौ दिनलाई विजयादशमी भनिन्छ । आश्विन महिनाको शुक्लपक्षको श्रवण नक्षत्रले युक्त दशमीलाई विजयादशमी भन्ने बुझ्नुपर्छ । यो दशैंको प्रमुख दिन हो । यस दिनमा रामचन्द्रले रावण माथि विजय प्राप्त गरेकाले यसलाई विजयादशमी भनिएको कथन छ । यस दिन घर घरमा सबै भन्दा पाको र जानकार ब्यक्तिले सोह्र सामाग्रीले भगवती दुर्गा र अरु देवीहरु तथा देवताको पूजा गरी, नौ दिनसम्म गरेको पूजाको काममा कुनै त्रुटि भयो कि भनी त्यसलाई पूरा गर्न तामाको थालीमा चन्दनले अष्टदल लेखी त्यसका बीचमा माटाका देवीका तीन प्रतिमा वा राता अक्षताका तीन थुप्रा राखी बीचमा अपराजित देवी, दाहिनेतिर जयादेवी, देब्रेतिर विजया देवीको आवाहन र सोह्र सामाग्रीले पूजा गरी यथाशक्ति हवन गरी जमरालाई पूजा गरी अनि भगवती दुर्गा र अन्य देवदेवीहरुलाई चढाइ आरती र पुष्पाञ्जलि गर्ने गरिन्छ । यति गर्नाले कसैले पनि आफूमाथि दमन (विजय) गर्न सक्दैन भन्ने धार्मिक विश्वास छ । त्यसपछि  मन्त्र पढ्दै चन्दन, अक्षता, फूल छर्कँदै माफी माग्दै दुर्गा भगवती र अन्य देवीदेवतालाई विसर्जन गरी उठाएर अन्यत्र राखिन्छ । त्यसपछि देवीका मूर्तिहरू र नवपत्रिकालाई बाजा, गाजा या वैदिक मन्त्र पढी जलाशयमा लगी सेलाई  घडाका जलले अभिषेक गरी देवीलाई चढाएको रातो अनि सेतो वस्त्रको कपडालाई प्रसादको रूपमा घाँटीमा लगाइन्छ । त्यसपछि घरका मुलीले नव दुर्गा भगवतीको प्रसाद स्वरुप अविर र दहीमा मुछेको चामलका टीका निधारमा, जमरा टाउकोमा लगाई दक्षिणा दिई आशिर्वाद  दिन्छन् । अनि सपरिवार नातेदारकहाँ तथा मान्यवरकहाँ दशैंको लागि तयार पारी राखिएको नयाँ लुगा गहना लगाई टीका लगाउन जान्छन् । यस दिन पिङ खेल्यो या भुइँबाट खुट्टा छोड्यो  भने मरेपछि स्वर्ग गइन्छ भन्ने मान्यता समेत रहेको छ । दशैंमा टिका थाप्ने, जमरा पहिरिने, आशिष लिने, दक्षिणा लिने कुरा केवल परम्परा मात्र होइन, यसमा जीवनको मूल्य र मान्यताहरु पनि लुकेका छन । 

 हुन पनि हो, बडादसैंको औसरमा गरिने हरेक कार्यक्रमहरु जस्तैः जमरा राख्नु, दुर्गा पुजा गर्नु, वलि दिनु, टीका तथा आर्शिवाद लिनुको ठुलो वैज्ञानिक तथा मनोवैज्ञानिक महत्व छ ।

जमरा औषधी पनि हो । जमराको रसलाई त प्राकृतिक चिकित्सामा ग्रीन ब्लड (हरियो रगत) भनिन्छ । मनोवैज्ञानिकरुपमा पुजाप्रार्थनाको उद्देश्य आफुले आफैंलाई सम्मोहित गरी निराशमय मनमा आशा छर्नु हो, अध्यारोबाट उज्यालोबाटोतिर अगाडि बढ्नु हो । क्रोधकी प्रतिक कालीलाई वली दिनुको अर्थ आफुभित्र भएको क्रोधरुपि राक्षसलाई हटाउनु हो । ठुलाबडा तथा मान्यजनबाट निधारमा टीका लगाउनु तथा आर्शिवाद दिनुको मनोवैज्ञानिक अर्थ भनेको मानसिक शक्ति तथा आत्मविश्वास बढाउनु हो । 
बडादशैंमा  आफुभन्दा ठूला मान्यजन र आफन्तबाट आशीर्वाद लिन निधारमा  टिका थापिन्छ ।  यसरी मान्यजनले आशिष दिदै लगाइदिने टिकाको पनि निकै अर्थपूर्ण महत्व छ । मानिसको मस्तिष्कमा रहेको विकारलाई हटाई पराक्रमी पुरुषार्थी भावको विकासका लागि टीका लगाउने गरिन्छ ।  यसले मान्यजनप्रति श्रद्धाभाव राख्नुपर्छ भन्ने पनि संकेत गर्छ ।  टिका जसलाई अक्षता पनि भनिन्छ । गाईको दुधको दही, चिनी, जिठोको रातो रंगमा मिश्रण गरिएको चामलको टिका निधारको मध्यभाग आज्ञा चक्रमा लगाइन्छ । यो दुबै आँखीभौंको माझमा हुन्छ । यसलाई तेस्रो नेत्र अर्थात तेस्रो आँखा भनिन्छ । आज्ञा चक्र स्पष्टता र बुद्धिको केन्द्र हो । यसले मानव र दैवी चेतनाको मध्य सीमा निर्धारण गर्छ । यसको अर्थ ठूलाबडा, मान्यजनले हामीलाई धन, बुद्धी, स्वास्थ्य सबैकुराले सर्वसम्पन्न बन्न प्रेरित गर्दै त्यसका निम्ति तेस्रो आँखा खुला राख भनेको हो । टीकालाई चेतनासँग जोडेर पनि हेर्ने गरिन्छ । साथै, रातो र सेतो टिका शान्ति एवं समृद्धिका प्रतीक हुन, भनिन्छ । यसले मस्तिष्क, मन र बिचारलाई शुद्ध चेतनायुक्त तुल्याउँछ भन्ने बिश्वास गरिन्छ । आफ्नो घरमा टीका लगाएर आफन्तजनहरुकोमा पनि टीका ग्रहण गर्ने चलन छ । टीका लगाउने काम पूर्णिमासम्म जारी रहन्छ र पूर्णिमादेखि बडादशैं चाडको अन्त्य हुन्छ ।

तर कोरोनाको महामारीका कारण यसपालीको दसैं सावधानीपूर्वक घरमै मात्र सीमित गर्नु सबैको कर्तब्य हो ।  कृपया यो वर्ष दसैं टीका थाप्न मेरो घर नआउनु होला, म पनि अन्त कतै जादिनँ ।


Sunday, July 26, 2020

ब्रेन बाइट्स

लक्ष्यमा ‘अर्जुनदृष्टि’ 
ओम बानियाँ 
हाभारतका अर्जुन श्रेष्ठ धनुर्धर थिए । उनको निशाना अचुक थियो । उनले महाभारतको यूद्धमा भीष्म, द्रोणाचार्य तथा कर्ण जस्ता महारथिहरूलाई हराएर महानतम् यूद्ध कौशलता देखाएका थिए । उनी धनुष विद्यामा जति निपुर्ण थिए, त्यति नै लक्ष्यप्रति सचेत र अटल थिए । तर मजाको कुरा के भने ती श्रेष्ठ धनुर्धर अर्जुनलाई तपाईंले पनि सजिलै पर्छान सक्नुहुन्थ्यो । यसकालागि तपाईं धनुष विद्यामा निपुर्ण हुन आवश्यक थिएन । तपाईंले केटाकेटीमा खेलौना धनुष चलाएको भए पनि तपाईंले अर्जुनले भन्दा पनि सही निशाना लगाउन सक्नुहुन्थ्यो । यो कुरा सुनेर तपाईलाई अचम्म लाग्न सक्छ । तर यस कुरामा अचम्म मान्नु पर्दैन । यो साँचो हो, यो सत्य हो । तर यसकालागि अर्जुनको आँखामा कालो पट्टि बाँधेर, उनलाई ५–६ पटक दायाँतिरबाट, अनि वायाँतिरबाट पालै–पालो वरिपरि घुमाउन जरूरी थियो । यो कुरा सुनेर तपाईं भन्न सक्नुहुन्छ, “कस्तो कुरा गर्नुभएको यो, लक्ष्य नदेखिकन कसैले कसरी सही निशाना लगाउन सक्दछ ?”   



हो, यो ज्यादै उत्तम प्रश्न हो । तर यो प्रश्नसँगै अर्को पनि प्रश्न उठ्छ, श्रेष्ठ धनुर्धर अर्जुनले लक्ष्य देख्न नपाएर सही निशाना लगाउन सकेनन् भने अब तपाईं नै भन्नुहोस्, लक्ष्य नबनाइकन तपाईं कसरी लक्ष्यमा पुग्न सक्नुहुन्छ ? अतः लक्ष्यमा पुग्न लक्ष्य बनाउन आवश्यक छ । र, हरेक मानिसले मनुष्य जीवनलाई सार्थक बनाउन जीवनको लक्ष्य बनाउन अत्यन्तै जरुरी छ । त्यसैले त लक्ष्यको महत्वमाथि प्रकाश पार्दै डा. मार्टिन लुथर किंग जुनियरले भनेका छन्, “मानिसले कुनै महान् उद्देश्यकालागि मरिमेट्ने संकल्प गर्दैन भने उसको जीवन नै वेकार छ ।” हुन पनि हो, लक्ष्यविहीन जीवन पशुतुल्य हुन्छ । तपाईंलाई थाहा नै छ, पशुपंक्षीहरूको कुनै उद्देश्य हँुदैन, कुनै लक्ष्य हुँदैन । पशुहरू जन्मन्छन्, खाने कुरा खोज्छन्, पेट भर्छन्, बच्चाहरू जन्माउँछन्, मर्छन् । पशुहरूले कुनै महान कार्य गर्दैनन् । पशुहरूले इतिहास पनि रच्दैनन् । मात्र जन्मिन्छन, अनि मर्छन । त्यसैले एउटा गंभिर प्रश्न उठ्छ, के सृष्ट्रिकै सबै भन्दा विकसित प्राणी, मानिसले पनि यस्तै पशुतुल्य जीवन जीउन सुहाउँछ त ? पक्कै सुहाउँदैन । त्यसैले मानिसले जीवनमा कुनै न कुनै महान् लक्ष्य अवश्य नै बनाउनुपर्छ । नत्र मार्टिनले भनेझै मानिसको जीवन नै बेकार हुन्छ । मानिस मनको दास, जीउँदो लाश बन्न पुग्छ ।

हिन्दुस्थानका महात्मा गान्धीले भारत आजाद गर्ने लक्ष्य लिएका थिए । अब्राहम लिंकनले अमेरिकी राष्ट्रपति बनि रङ्गभेद विहिन नयाँ अमेरिका बनाउने लक्ष्य लिएका थिए । कार्ल माक्र्सले गरीब र शोषित जनताको मुक्तिकालागि राजनीति शास्त्र बनाउने लक्ष्य लिएका थिए । माओत्सेतुङले च्याङ्काई सेकको साम्राज्य ध्वस्त पारेर चीनमा जनवादी सत्ता स्थापना गर्ने लक्ष्य लिएका थिए । तेञ्जिङ नोर्गे शेर्पाले सगरमाथाको शिखरमा पाइला टेकी नेपालको झण्डा फरफराउने लक्ष्य लिएका थिए । त्यसैले त उनीहरू अ–आफ्नो लक्ष्यमा पुग्न सके । याद राख्नुहोस्, जसले लक्ष्य बनाउँछ, ऊ नै लक्ष्यमा पुग्न सक्छ । लक्ष्यविहिन त जहाँको तही नै रहन्छ । तर ख्याल गर्नुहोस्, केवल इच्छा गर्नु लक्ष्य होइन, लक्ष्य भनेको अर्जुनले देखेको चराको आँखा हो । 

द्रोणाचार्यले धनुष प्रशिक्षण दिइरहेका थिए । कौरव तथा पाण्डव पुत्रहरू, सबै चौरमा एकतित्र थिए । रूखमा एउटा चरा झुण्डाइएको थियो । द्रोणाचार्यले सबै प्रशिक्षार्थीहरूलाई चराकोे आँखामा निशाना साध्नु पर्ने बताएका थिए । निशाना साध्नु भन्दा पहिला द्रोणाचार्यले सबैलाई एउटै प्रश्न सोध्ने गरेका थिए, “तिमीलाई के देखाइदिएको छ ?” कसैले रूखको हाँगा भने, त कसैले क्षितिज भने, कसैले चरा भने । थुप्रै चेला–चपेटाहरू आए, गए । त्यसपछि बाण लिएर दÒर्योधन आए । द्रोणाचार्यले दुर्योधनलाई पनि त्यही प्रश्न गरे । दुर्योधनले जँुगा मसार्दै भने, “मलाई त रूखको हाँगामा झुण्डिएको एउटा भँगेरा देखाइदिएको छ ।” द्रोणाचार्य दुर्योधनको जवाफबाट पनि सन्तोष भएनन्, उनलाई पनि अर्को लाइनमा खडा हुने संकेत गरे । दुर्योधन रिसाउँदै गए । अब अर्जुनको पालो आयो । द्रोणाचार्यले अर्जुनलाई पनि त्यही प्रश्न गरे । अर्जुनले भने, “गुरुवर मलाई आँखा देखाइदिएको छ ।” गुरु द्रोणाचार्यले अर्जुनको पिठिउँ थपथपाउँदै भने, “अर्जुन बाण चलाऊ ।” अर्जुनले बाण चलाए, बाण सीधै चराको आँखामा रोपियो ।


अर्जुनदृष्टि भनेको नै यही हो । त्यसैले लक्ष्य बनाएर लक्ष्यमा अर्जुनदृष्टि साध्ने हो भने अर्जुनको मात्र होइन । हरेक मानिसको जीत निश्चित छ । 

पाईंलाई थाहा नै छ, ‘खेतमा जुन बाली रोपिन्छ, त्यही बाली नै भित्राउन सकिन्छ ।’ खेतमा धानको बीउ रोप्यौं भने धान नै फल्छ, गहँु फल्न सक्दैन । त्यसैले धान फलाउन धान नै रोप्नुपर्छ, गहँु फलाउन गहँु । प्रकृतिको यो सार्वलौकिक नियम ठीक यसै प्रकारले मानवीय जीवनमा पनि लागु हुन्छ । मानिसको मनमस्तिष्क पनि एक प्रकारको खेत नै त हो । जहाँ जस्तो विचारको खेती गरिन्छ, उत्पादन त्यस्तै हुने गर्छ । यदि विफलताको विचार रोपिन्छ भने विफलताको मनोवृत्ति नै उम्रिन्छ । हुर्किन्छ । फुल्छ । फल्छ । तर विफलताको विचारबाट सफलता उत्पादन हुन सक्दैन । त्यसैले विफलताको विचारबाट सफलताको आशा गर्नु भनेको सिमीको बीज रोपेर स्याउको आशा गर्नु जस्तै हो । के यो सम्भव छ ? त्यसैले एउटा कुरा के निश्चित छ भने तपाईले जे चाहनुहुन्छ, त्यही पाउनुहुनेछ । विफलता चाहनुभयो भने विफलता पाउनुहुनेछ । सफलता चाहनुभयो भने सफलता नै पाउनुहुनेछ ।

याद राख्नुहोस्, तपाईं अहिले जे हुनुहुन्छ, तपाईंले हिजो त्यही नै चाहनु भएको थियो । आज जे चाहनुहुन्छ भोलि त्यही नै पाउनुहुनेछ । त्यसैले जाग्नुहोस् । उठ्नुहोस् । तपाईं नउठी हँुदैन । आजै, यसै बेला उठिहाल्नुहोस् । तर, तपाईं मध्ये कतिपयलाई लागिरहेको होला, पुरा जीवन नै त्यसै छ, अहिल्यै केको हतारो ? तर विचार गर्नुहोस् त, एउटा मानिसको आयु कति नै हुन्छ र ? सालाखाला ८० वर्ष नै लगाइदिने हो भने पनि ४० वर्ष त सुतेर नै बित्छ । लगभग ५ वर्ष केटाकेटीपनमा नै बित्छ । त्यसपछिको लगभग १५ वर्ष पढाइलेखाइमा बित्छ । कम्तीमा पनि १० वर्ष जति समय खानपिन, भेटघाट, गफगाफ र मनोरञ्जनमा बित्छ । अब वाँकी रह्यो १० वर्ष, यो १० वर्षमा तपाईंले केके गर्नुहुन्छ ? त्यसैले त एक मिनेट पनि ढिला नगरी उठी हाल्नुहोस् । उठ्नु भयो ? अब आफ्नो मनमस्तिष्कमा कुन बीज रोप्ने हो, छनौट गर्नुहोस् । आँप रोप्ने हो कि कटहर ? धान रोप्ने हो कि गहँु ? कोदो रोप्ने हो कि फापर ? छनौट गर्नुहोस् । मनोभावको परिश्रमले जमीन तयार पार्नुहोस् । बुद्धिविवेकको पैसाले बीउ खरीद गर्नुहोस् । एकाग्रचित्तले बीउ रोप्नुहोस् । र, विश्वासको पानीले सिचार्इं गर्नुहोस् । प्रयत्न र कडा प्रयत्नले गोडमेल गर्नुहोस् । आशा र धैर्यको उकेरा लगाउनुहोस् । त्यसपछि तपाईंले रोपेको आँप हुर्किनेछ । फुल्नेछ, लटरम्म फल्नेछ । तर एउटा उल्लेखनीय कुरा के भने बोटबिरुवाकालागि उपयुक्त माटो र हावा पानी चाहिन्छ । जुनसुकै बिरुवा जुनसुकै माटो र जलवायुमा उम्रिन सक्दैन, हुर्किन सक्दैन । फुल्न र फल्न सक्दैन । तराईमा स्याउ फलाउन सकिँदैन, हिमालमा आँप । हिउँदमा धान रोप्न हँुदैन, वर्षायाममा गहँु । यो प्रकृतिको नियम नै हो । यो नियम मानव जीवनमा पनि लागू हुन्छ । त्यो किनभने मानिस पनि प्रकृतिकै एउटा अंग हो । त्यसैले तपाईंले जस्तो किसिमको सफलता चाहनु भएको छ, त्यस्तै मनस्थिति छनौट गर्नुपर्ने हुन्छ । विफलताको मनस्थितिमा सफलताको चेतना जागृत हुन सक्दैन । सफलता चेतना जागृति नभई कुनै मानिस ‘सफल’ हुन सक्दैन । यो निश्चित छ । यो नै मस्तिष्क विज्ञान हो । 

तेञ्जिङ नोर्गे सेर्पा र एडमण्ड हिलारीले सगरमाथा आरोहण गर्नुपूर्व सगरमाथा चढ्ने प्रयासमा थुप्रै हिमाल आरोहीहरू सगरमाथाको फेदमा नै हराएका थिए, बेपत्ता भएका थिए । त्यसैले, त्यतिखेर सगरमाथा आरोहण अकासको फल मानिन्थ्यो, एउटा असम्भव कार्य ठानिन्थ्यो । तर तेञ्जिङ नोर्गे सेर्पा र एडमण्ड हिलारीले मानिसका लागि कुनै कार्य असम्भव छैन भन्ने मनोविज्ञान बुझे । र, सगरमाथाको शिखरलाई अर्जुनदृष्टिले साध्दै दृढसंकल्पको मुठ्ठी कसे । अनि छाती फर्काउ“दै सगरमाथाको शिखरतिर आफ्ना मजबुत पाइलाहरू चाले र २९ मई १९५३ का दिन ८ हजार ८ सय ४८ मिटर अग्लो, संसारको सर्वोच्च शिखर सगरमाथाको चुचुरोमा सबैभन्दा पहिला पाइला टेकेर ‘विजयको झण्डा’ गाडे । हेर्दाहेर्दै हिउँबाघहरूले तीन त्रिभुवन हल्लाइदिए, असम्भवलँई सम्भव बनाएर देखाइदिए । त्यसैले त सगरमाथा आरोहण अहिले सम्भव कार्य मानिएको छ । तर मानिसकालागि सबै कुरा सम्भव छ भनेर डोकोमा दूध दुहेर अडिँदैन । सगरमाथा आरोहणकालागि आरोहणको पूर्वाभ्यास गर्नुपर्छ । दृढ अठोट र आरोहणको पूर्वाभ्यास बिना कुनै श्यामे वा च्यामे सगरमाथा चढ्न सक्दैनन् । बुझ्नु पर्ने कुरा यही हो ।


याद राख्नुहोस्, महान् पर्वतारोही तेञ्जिङ नोर्गे सेर्पा र एडमण्ड हिलारी घुम्दाघुम्दै सगरमाथाको शिखरमा पुगेका होेइनन् । दृढसंकल्प, अथक मेहनत र लक्ष्यप्रतिको अटल विश्वासले नै सगरमाथाको शिखरमा पाइला टेकी ‘विजयको झण्डा’ फर्फराएका हुन् । त्यसैले जसले यो मस्तिष्क विज्ञान बुझी आफ्नो निर्दिष्ट ‘लक्ष्य’ पूरा गर्ने दिशामा, ‘अर्जुनदृष्टि’ साधेर, उच्च अठोटकासाथ अगाडि बढ्छ, ऊ अवश्य नै आफ्नो लक्ष्यमा पुग्दछ । यस कुरामा कुनै शंका छैन । 
त्यसैले उठ्नुहोस् ।
जाग्नुहोस् ।
लक्ष्यमा ‘अर्जुनदृष्टि’ साध्नुहोस् ।
 दृढसंकल्पका साथ अगाडि बढ्नुहोस् ।
‘जीत’ तपाईको निश्चित छ ।

Thursday, July 23, 2020

ब्रेन बाइट्स

द माइण्ड अफ द निमोनिष्ट
ओम बानियाँ 

    एक पटक स्वामी विरजानन्द, भारत—ऋषिकेशको एउटा नदीमा स्नान गर्दै थिए । कतैबाट दुई जना अंंग्रेजहरू त्यहीँ नदीको तिरमा आए । र, आपसमा झगडा गर्न थाले । झगडाले उग्ररूप लिन थाल्यो । हात हालाहाल नै भयो । दुवै रताम्मे भए । यो खवर अंग्रेज अफिसर कहाँ पुग्यो । खबर पाउनासाथ अफिसर घटना स्थलमा आए । अनि दुवैलाई केरकार गर्न थाले । तर दुवैले एक अर्कोलाई दोष दिन थाले । गवाह बिना अफिसरलाई दोषी छुटाउन गाह्रो प¥यो । अफिसरले सोधे, तिमीहरूको झगडा देख्ने कोही थियो यहाँ ? दुवैले भने, देख्ने त कोही पनि थिएनन्—तर ऊ त्यो अन्धो साँधुले हाम्रो झगडा सुनिरहेको थियो । अफिसर स्वामी नजिकै पुग्यो । र, सोध्यो, स्वामीजी तपार्इंले यिनीहरूको आपसी झैझगडा सुन्नु भएको थियो ? स्वामीजीले भने, सुन्न त सबै कुरा सुनेको थिए, तर बुझिन् । मलाई अंगे्रजी आउँदैन । तर यिनीहरूले बोलेका सबै शब्दहरू म भन्न सक्दछु । अनि स्वामी विरजानन्दले फरर्र अंगे्रजी बोल्न थाले । स्वामीको त्यो अद्भुत स्मरणशक्ति देखेर तीनै अंगे्रजहरू तीनछक परे । 


    धेरै पहिलाको कुरा हो, जर्मनीको हैगन शहर स्थित एक बैंकमा भयंकर आगलागी भयो । आगलागीमा परि बैंकका सबै रिकर्ड तथा हिसाबकिताबहरू खरानी  भए । अर्को दिन बैंकमा ग्राहकहरूको ठुलो भीड लाग्यो । ग्राहकहरूले बैंक प्रबन्धकसँग आफ्नो हिसाबकिताब माग्न थाले । तर खातापाता बिना बचतकर्ताको दावीको किनारा लगाउन असम्भव थियो । यस्तो विषम परिस्थितिमा बैंकमा कार्यरत एक लेखापालले सबै समस्याको हल गरिदिए । लेखापालले बताएको मौखिक हिसाबकिताब एकदमै सही थियो, सबै ग्राहकहरू सन्तुष्ट थिए । त्यति ठुलो बैंकको त्यति धेरै ग्राहकको हिसाबकिताब याद राख्ने ती लेखापालको नाउँ थियो, बर्थोल्ड नीव्डुर । 

    बेलायती निवासी फिल्डिड्ढ जन्मिदै अन्धा थिए, कत्ति पनि देख्न सक्दैन्थे । तर उनको मेमोरी ज्यादै अद्भुत थियो । उनलाई करीब दस हजार व्यक्तिहरूको नाम, ठेगाना तथा व्यावसाय कण्ठ थियो । यति मात्र कहाँ हो र ? उनले ती दस हजार व्यक्तिहरू मध्य जोसुकैको पनि आवाज मात्र सुनेर उनीहरूको नाम बताउन सक्थे ।

    फ्रान्सका पुर्व प्रधानमन्त्री मेम्बे्रज लियानको मेमोरी पनि ज्यादै चमत्कारीक थियो । उनलाई प्रतिपक्ष दलका सांसदहरूद्वारा संसद्मा दिएका भाषणहरूका एक–एक शब्दहरू तथा संसद्मा पेश गरिएका गत वर्षहरूका तमाम बजेटहरूका एक–एक शब्द, अंक, तथा तथ्यांकहरू कण्ठ थियो ।

    हार्वर्ड ल स्कुलका डीन रास्को पाउण्डको मेमोरी पनि ज्यादै विलक्षण थियो । पाउण्ड ल स्कुलका डीन मात्र होइन कि एक ज्यादै सफल वकिल पनि थिए । उमेरसँगै उनको आँखा कमजोर हुन थाले पछि उनले आँखाको ठाउँमा मस्तिष्क प्रयोग गर्न थाले, पाउण्ड पुर्णतया अन्धो भएता पनि उनको मेमोरी विलक्षण हुन गयो, जसले गर्दा उनको कानुनी बहस झनै खारियो । उनले बहसको दौरानमा फलानो किताबको फलानो संस्करणको फलानो पानामा.. भनेर सही–सही उद्धरण दिने गर्थे ।

    भाारतका स्वामी विवेकानन्दको मेमोरी पनि ज्यादै विलक्षण थियो । अमेरिका यात्राको दौरान, विवेकानन्दले शिकागो पुस्तकालयबाट एउटा वृहत विश्वकोश राती हेर्न लगे, बिहान त्यो विश्वकोष फर्काउदा उनलाई विश्वकोशका सबै पृष्टहरू हुबहु, जस्ताको तस्तै याद थियो ।

    रुसका एस.बी. शेरेस्वस्की एक साधारण पत्रकार थिए । तर उनको स्मरणशक्ति ज्यादै अद्भुत थियो । रिर्पोटिंगका लागि उनलाई कागजकलम तथा टेपरिर्कडर आदिको आवश्यकता पर्दैन्थ्यो । उनले सुनेका, पढेका तथा अनुभव गरेका जुनसुकै विषयहरू पनि हुबहु सम्झन्थे, शब्द–शब्द भन्न सक्थे । उनलाई विदेशी भाषाको कविता समेत हुबहु याद हुन्थ्यो ।


हिजो मात्र होइन आज पनि यस संसारमा यस्तो तीक्ष्ण स्मरणशक्ति भएका मानिसहरू थुप्रै छन् । यस्ता विलक्षण मानिसहरुले मेमोरी टेक्निक प्रयोग गरेर नै शक्तिशाली स्मरणशक्ति बनाएका हुन् । 

रुसका स्नायुमनोवैज्ञानिक ए.आर. लुरियाले एस.बी. शेरेस्वस्की स्मरणशक्तिका वारेमा लामो अध्ययन अनुसंधान गरे । उनका अनुसार शेरेस्वस्कीले १४ वर्ष पहिला बताएको निरर्थक शब्दहरूको समूहलाई समेत सही सही बताएको पाए । डा. लुरियाले आफ्नो अध्ययनबाट शेरेस्वस्कीले याद गर्नुपर्ने कुराहरूलाई सम्बद्ध (लिंक) तथा भिज्यूलाइज गरेर याद गर्ने गरेको तथ्य पनि फेला पारे । उनले याद गर्न पर्ने कुराहरूलाई रगिंन बनाएर र एक अर्कोसँग गाँसेर कल्पना चित्रमा उतार्थे । 


मेमोरी टेक्निकका बारेमा जानकारी नभएका मानिसहरूलाई यस्तो मेमोरी प्रर्दशनी ‘जादु’ जस्तो लाग्ने गर्छ । तर यो न त जादु हो न त जन्मिदै पुर्पुरोमा लिएर आएको क्षमता हो । मेमोरी टेक्निक सिक्ने हो भने जो सुकैले पनि यस्तो क्षमता प्रदर्शन गर्न सक्छन्, ७–८ वर्षका बालकालिकाले पनि ? मैले पनि मेमोरी टेक्निक सिकेको हुँ । मैले वैदिक ग्रन्थबाट धेरै मेमोरी टेक्निकहरू सिकेँ, सिक्दै छु ।  


वैदिक कालमा ऋषिमुनिहरु तथा उनका चेलाहरुले वैदिक मेमोरी टेक्निकद्धारा श्लोक तथा पाठहरु याद गर्थे । ५औं शताब्दीतिर ग्रीसमा पनि मेमोरी टेक्निकको खुब चर्चा थियो । तर बिचमा आएर मेमोरी टेक्निक मृत प्रायः भयो । अदभुत स्मरणशक्तिका पत्रकार शेरेस्वस्की अबगमनसँगै पुनः मेमोरी टेक्निकले चर्चा पायो । मेमोरिष्ट हैरी लोरेनको किताब, मेमोरी बुकले मेमोरी टेक्निकलाई संसारभरि फैलायो । अहिले त करोडौं मानिसहरुले मेमोरी टेक्निक सिकेर फाइदा लिइरहेका छन् । हुन पनि मेमोरी टेक्निकले कतिपय अवस्थामा कमाल नै देखाउँछ । यो टेक्निक विद्यार्थी तथा लेखकपत्रकारलाई मात्र उपयुक्त नभएर सबैका लागि उत्तिकै उपयुक्त छ ।   
अन्तमाः 
मेमोरी टेक्निकका पनि सीमाहरु छन् । हरेक कुराहरु याद गर्न यसको उपयोग गर्न कठीन हुन्छ । सबै भन्दा महत्वपुर्ण कुरा स्मरणको लागि पञ्च ज्ञानेन्द्रिय(आँखा, कान, नाक, जिब्रो तथा त्वचा) मार्फत् विषय मनमस्तिष्क स्टोर हुन आवश्यक छ । कुनै पनि किताब शब्द शब्द नपढीकन किताब हुबहु याद गर्न सम्भव छैन । (लेखक साइकोथेरापिस्ट तथा मेमोरी ल्याब प्रमुख हुन्। )


Tuesday, July 21, 2020

ब्रेन बाइट्स 

मेमोरीले कसरी काम गर्छ ? 
ओम बानियाँ 

मानिसको जीवनमा मेमोरीको ज्यादै ठूलो महत्व छ । घरबाट निस्किएको मानिस पुनः घर फर्किन देखि लिएर रकेट बनाउन र बनाएको रकेट उडाउन समेत मेमोरीको आवश्यकता हुन्छ । त्यसै भएर त एलेकजेण्डर स्मीथले भनेका नै छन्ः “मानिसको वास्तविक सम्पत्ति नै मेमोरी हो । अन्य कुनै कुराहरूले मानिसलाई धनी वा गरीब बनाउन सक्दैन ।” हुन पनि हो, तपाईं आफै एक क्षण सोच्नुहोस् त, मेमोरी नभए के हुन्छ ? र, मेमोरी तेज भए के हुन्छ ? त्यसैले पनि प्रत्येक मानिस आफ्नो मेमोरी तेज होस् भन्ने चाहन्छन् । र, मेमोरी बढ्छ कि बढ्दैन भन्ने प्रश्न गर्छन् । मसँग यस प्रश्नको एउटै जवाफ छ, मेमोरीको भाषा बुझेर निःसन्देह मेमोरी बढाउँन सकिन्छ । 


मानिसको मेमोरीले साहचर्यबाट कार्य गर्छ । जस्तो कि राम र श्याम मिल्ने साथी हुन् । रामसँग भेट भयो भने श्याम पनि स्मृतिमा प्रकट हुन सक्छ ! एकै छिन पानी शब्द सम्झिनुहोस् त । पानीसँगै नदी याद आउन सक्छ । अनि नदीका माछा याद आउन सक्छ । माछा खाएको याद आउन सक्छ । नदी नजिकैका रूख बिरूवाहरू याद आउन सक्छन् । रूखमा बसेको चरा याद आउन सक्छ । पानीसँगै समुद्र याद आउन सक्छ । पानी जहाज याद आउन सक्छ । र, कुनै बेला तपार्इंले पानी जहाजमा यात्रा गरेको याद हुन सक्छ । त्यस्तै गरी पानीसँगै वर्षा याद आउन सक्छ । वर्षाले तपार्इंकी प्रेमिका वर्षाको याद दिलाउन सक्छ । वर्षाले बिजुली याद हुन सक्छ । बिजुलीसँगै घरको बल्ब याद आउन सक्छ । यसरी नै अनुभवहरू स्मृतिमा प्रकट हुने गर्छन् । यो नै मेमोरीको भाषा हो । 

स्नायूवैज्ञानिकहरूको भनाई के छ भने जब हामी कुनै कुराहरू सिक्छौ वा अनुभव गर्छौ तब मस्तिष्कमा केही चिन्हहरू बन्न पुग्छन्, जसलाई स्मृतिचिन्ह भनिन्छ । जबसम्म मस्तिष्कमा स्मृतिचिन्ह रहिरहन्छन् तबसम्म सम्बन्धित विषयको धारणा बनिरहन्छ । तर समय विलोपनसँगै तथा विविध कारणहरूले गर्दा स्मृति चिन्हहरू धमिलिदै जान्छन् र क्रमशः मेटिन्छन् । मस्तिष्कमा स्मृतिचिन्ह मेटिए पछि धारणा गर्ने सामाथ्र्य पनि नष्ट हुन्छ । जसले गर्दा हामीहरूले सिकेका र अनुभव गरेका कुराहरू याद गर्न सक्दैनौं । त्यसैले एकाग्रचित्त भएर, जसरी भण्डारमा सामग्रीहरू राख्दा मिलाएर वा ‘क्याप्सन’ दिएर राखिन्छ, ठीक त्यसै प्रकारले याद गर्नु पर्ने विषय तथा सूचनाहरू मन–मस्तिष्कमा मिलाएर संग्रह गर्ने हो भने याद गर्न सजिलो हुन्छ । यो नै तपाईहामीले आफ्नो मेमोरी बढाउने सर्वोत्तम उपाय हो । तर यसको लागि मेमोरीको प्रकृति थाहा हुनु पनि त्यत्तिकै जरूरी छ ।

मेमोरीको प्रक्रिया
मेमोरी एउटा जटिल मानसिक प्रक्रिया हो । र, मेमोरीका ३ प्रक्रियाहरूको हुन्छन्ः (१.) सिकाइ (२.) धारणा (३.) पुनःस्मरण, जसको यहाँ संक्षिप्त चर्चा गरिएको छ ।
(१.) सिकाइः मेमोरी र लर्निङ अर्थात् सिकाइमा गहिरो सम्बन्ध छ । यदि कुनै कुरा सिकेको छैन वा अनुभूति नै गरएिको छैन भने त्यसको मेमोरी हुने सवालै हुँदैन । मेमोरी ती कुराहरूको हुन्छ, जुन पहिला सिकेका वा अनुभूति गरिएका हुन्छन् । सिकाइ प्रमुख रूपमा दुई प्रकारका हुन्छन् ।

(क.) सीपको सिकाइः कुनै पनि काम सिक्नुलाई नै सीपको सिकाइ (लर्निड्ड अफ स्किल) भनिन्छ । जस्तो कि जुत्ताको तना बाँध्ने, भात पकाउने कार्य देखि साइकल चलाउन सिक्नुलाई पनि सीपको सिकाइ भनिन्छ । यो सिकाइ प्रक्रियागत स्मरणशक्तिसँग सम्बन्धित छ ।
(ख.) सूचनाको सिकाइः विभिन्न किसिमका सूचनाहरू तथा तथ्यहरूलाई बुझ्ने तथा सम्झने प्रक्रियालाई सूचनाको सिकाइ (लर्निगिं अफ फ्याक्ट) भनिन्छ । यो सिकाइ  फ्याक्ट मेमोरीसँग सम्बन्धित छ । मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणमा सिक्नु एक मानसिक प्रक्रिया हो । र, यो विभिन्न तत्वहरूमा निर्भर रहन्छ । यसैकारणले गर्दा कुनै व्यक्तिले कुनै कुरा छिटो सिक्छ भने अर्कोले ढिलो सिक्छ वा उसलाई सिक्न अप्ठारो पर्छ ।
(२.) धारणाः धारणा अर्थात् रिटेनिगं मेमोरी प्रक्रियाको दोस्रो उपक्रिया हो । यो उपक्रिया कुनै कुरा सिक्ने वित्तिकै शुरू हुन्छ । र, कुनै निश्चित समय तक रहिरहन्छ । मानिसको मेमोरी यहि क्रियामा निर्भर रहन्छ । यो उपक्रिया जवसम्म जीवित रहन्छ तव सम्म सिकेका र अनुभव गरेका कुराहरू याद रहन्छन् ।
(३.) पुनःस्मरणः धारणको जाँच नै पुनःस्मरण (रिकालिगं) हो । कुनै पनि सिकेका कुराहरूको याद कति छ भन्ने कुराको जाँच पुनःस्मरणले गर्छ अर्थात पुनःस्मरण त्यस्तो मानसिक प्रक्रिया हो जसको सहायताबाट विगतका अनुभवहरूलाई वर्तमानमा ल्याउने कार्य गरिन्छ । पुनःस्मरण दुई प्रकारका हुन्छन्ः (क.) तत्कालिन पुनःस्मरण तथा (ख.) विलम्वित पुनःस्मरण । जब कुनै विषय सिक्ने वित्तिकै पुनःस्मरण गरिन्छ भने त्यसलाई तत्कालिन पुनःस्मरण भनिन्छ । त्यस्तै गरि जव कुनै विषय सिकेको केही समय पछि (विश्राम पछि) पुनःस्मरण गरिन्छ भने त्यसलाई विलम्बित पुनःस्मरण भनिन्छ । 


पाईंलाई थाहा हुनु नै पर्ने हो, एकाध अपवादलाई छोडेर मानिसले कुनै पनि कुरा वा विषय हुबहु याद गर्न सक्दैन । मानिसलाई केवल मुख्य–मुख्य कुरा तथा विषयहरू मात्र याद हुने गर्छ । यसको लागि एउटा प्रयोग गरेर नै हेरौं । तपार्इंले आफूले पढेको कुनै किताब वा सिनेमाको कथा वा टेलिभिजन कार्यक्रम वा घुमेको कुनै ठाउँको वर्णन गर्नुहोस् त । तपार्इंले प्रमुख दृश्यहरू, शब्दहरू तथा घटनाहरू मात्र वर्णन गर्न सक्नुहुनेछ । शब्द–शब्द तथा प्रत्येक दृश्य तथा घटनाहरू वर्णन गर्न सक्नु हँुदैन । यो नै मेमोरीको प्रकृति हो । कुनै पनि किताबको सबै शब्द–शब्द याद गर्नु पर्ने आवश्यकता पनि छैन् । प्रमुख कुरो त पढेको पाठ बुझ्नु हो । कुनै कुरा याद त छ तर बुझिएको छैन भने त्यसको कुनै अर्थ हँुदैन । त्यसैले मेमोरीको प्रकृतिलाई बुझ्ने हो भने मेमोरी बढाउन सजिलो हुन्छ । जस्तो कि कुनै पनि याद गर्नु पर्ने कुरालाई मेमोरीको भाषा अनुरूप साहचर्य गरेर याद गर्न सजिलो हुन्छ । त्यस्तै गरी कुनै व्यक्तिको नाम बिर्सियो भने त्यो याद गर्न सादृश्य मेमोरीको सहयोग लिन सकिन्छ । जस्तो कि त्यो व्यक्तिसँग कहाँ भेट भएको थियो ? त्यसबेला ऊसँग अरू कोको थिए ? मेमोरीको भाषाको अर्को पक्ष के छ भने अदृश्य तथा निरर्थक शब्दहरूको तुलनामा दृश्यात्मक तथा सार्थक शब्दहरूको मेमोरी सुदृढ हुन्छ । जस्तोकि लिबभल याद राख्न गाह्रो हुन्छ, तर तिनै अक्षरहरुबाट बनेको भलिबल याद राख्न सजिलो हुन्छ । (लेखक साइकोथेरापिस्ट तथा मेमोरी ल्याब प्रमुख हुन्। )
थप जानकारीका लागि यो लिंक पनि पढौ: https://memorydoctor.blogspot.com/2020/05/blog-post_11.html







Friday, July 17, 2020

हेल्थ फर्स्ट: 

मन टुक्रिने रोग 
ओम बानियाँ 

मानिस मन र शरीरको संयुक्त रुप हो । जसरी मानिसको शरीर विरामी हुन्छ, त्यसै गरी मन पनि विरामी हुन सक्छ । मनको रोगलाई मनोरोग वा मानसिक रोग भनिन्छ । मनका रोगहरु अनेक किसिमका हुन्छन् । ती मध्य अति कडा खालको मनको रोग हो, सिजोफ्रेनिया वा स्किजोफ्रेनिया । सिजोफ्रेनियाको शाब्दिक अर्थ टुक्रिएको मन हो । सिजो अर्थात् टुक्रिएको, फ्रेनिया अर्थात् मन । सिजोफ्रेनिया गम्भिर र जटिल मानसिक समस्या हो । विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार विश्वको कुल जनसंख्याको लगभग १५ प्रतिशत व्यक्ति विभिन्न मानसिक समस्याहरुबाट पीडित भएकोमा १ प्रतिशत सिजोफ्रेनिया जस्तो गम्भीर मानसिक रोगबाट पीडित छन् । 


सिजोफ्रेनिया सोच्ने प्रक्रियामा आउने गम्भीर समस्या हो, जसले मानिसको जीवनमा अनेक भ्रमहरुको सिर्जना गर्छ । वास्तविकतामा हुँदै नभएको कुरामा विश्वास गर्नु, अरुले नसुनेका र हुँदै नभएका आवाज सुन्नु जस्ता लक्षणहरु यस रोगमा देखा पर्छन् । अस्वाभाविक व्यवहार, डर, चिन्ता, शंकास्पद गतिविधि, मूर्तिझैं उभिइरहने, अकारण अस्थिरता पनि यस रोगको लक्षण हो । अरुले नसुन्ने आवाज, दृश्य, गन्ध आदि महसुस गर्ने, कुनै धर्म, दर्शन वा विचार विशेषमा अत्याधिक अडान लिने, पूर्वाग्रही विचार बनाउने जस्ता लक्षण पनि सिजोफ्रेनियाका रोगीमा देख्न सकिन्छ । यस्ता लक्षणहरु कमसेकम एक महिनासम्म रहिरहेमा सिजोफ्रेनिया भनिन्छ । 

सिजोफ्रेनिया कारणः
 सिजोफ्रेनिया के कारणले पैदा हुन्छ भन्ने आजसम्म एकिन छैन । यसका अनेक कारणहरु रहेको विश्वास गरिन्छ । जस्तैः आनुवांशिक, मस्तिष्कमा भएको रासायनिक असन्तुलन, सामाजिक, मनोवैज्ञानिक तथा वातावरणीय प्रभाव । यदि बुबा आमा मध्ये कुनैमा सिजोफ्रेनिया को समस्या छ भने बच्चालाई सिजोफ्रेनिया हुने सम्भावना अत्यधिक हुन्छ । प्रायः गरेर सिजोफ्रेनियाका रोगीहरुको मस्तिष्कगत रसायनहरुको घटबढ हुने गरेको भेटिएको छ । जस्तो कि डोपामिन ग्लुटामेट र सेरोटोनिनको उतारचढाव हुनु । यदि परिवार का बीच मा सुसम्बन्ध छैन भने पनि सिजोफ्रेनियाको विकास हुन सक्छ । कुनै भाइरल संक्रमण भयो वा रोग प्रतिरोध क्षमतामा कमी आयो भने पनि सिजोफ्रेनियाको समस्या अझ मुखरित हुन्छ । औषधिको दुरुपयोग वा लागू पदार्थको दुर्व्यसन पनि सिजोफ्रेनियाको समस्यालाई बढावा दिने कारण हुन् । केही अनुसन्धानहरुले यसको कारण भ्रूण अवस्था मै भएको असन्तुलित मस्तिष्क विकास तर्फ संकेत गरेका छन् ।

सिजोफ्रेनियाको स्थितिः

सिजोफ्रेनिया सामान्यतया १३ देखि ३० वर्षका व्यक्तिमा हुने गरेको पाइन्छ । महिलामा भन्दा पुरुषमा यसका लक्षणहरु चाँडो देखिन्छन् । ३० वर्ष नाघेका मान्छेमा यो समस्या विरलै भेटिएको छ र ४५ वर्ष कटेपछि यो समस्या जन्मने सम्भावना हुँदैन । विश्वका झण्डै १ प्रतिशत मानिस यो रोग बाट पीडित छन् । अर्थात् झण्डै ३ करोड विश्ववासी सिजोफ्रेनियासँगै बाँचिरहेका छन् । यससँग सम्बन्धित भएर रहेका साइकोसिस, डेल्यूजनल डिस्अर्डर आदिको पनि गणना गर्ने हो भने त अझै भयावह रहन्छ यसको तस्वीर । यस रोगका कारण ५—१० प्रतिशतले आत्महत्या गर्ने, ६—७ गुणा बढी बेरोजगार रहने आँकडा प्रक्षेपण गरिएको छ । सिजोफ्रेनियाका रोगीहरुले अत्याधिक धुम्रपान गर्ने, उनीहरुमा उच्च रक्तचाप तथा मधुमेहजस्ता रोगहरु बढी नै पाइने हनाले औसत व्यक्तिभन्दा १५—२० वर्ष अघि नै मृत्यु हुने देखिएको छ ।


नेपालमा सिजोफ्रेनियाका बिरामी कति छन् भने आँकलन गर्न अझै सकिएको छैन । उपचारको अभाव र मानसिक रोगको बारेमा व्याप्त भ्रमका कारण उपचार अभावमै यसका बिरामी अझै पनि घरमा सिक्रीले बाँधिन र थुनिन विवश छन् । 

रोगको निदानः
सिजोफ्रेनिया भए नभएको पत्ता लगाउने सबैभन्दा भरपर्दो उपाय भनेको रोगीले देखाउने लक्षण हो । यदि रोगी लागू पदार्थको दुर्व्यसनी वा अन्य मानसिक विकारहरुको समस्याले पीडित छैन भने मनोचिकित्सकले भौतिक जाँच तथा मनोवैज्ञानिक परिक्षण गरेर रोगीलाई सिजोफ्रेनिया भए नभएको पत्ता लगाउँछन् ।

उपचार सम्भवः
सिजोफ्रेनिया जटिल मानसिक समस्या भएकाले यसको समाधान गाह्रो भएता पनि असम्भव चाही छैन । यस रोगलाई पूर्णतया निको गर्न नसकिए पनि व्यवस्थापन भने गर्न सकिन्छ । लक्षणहरुको जटिलता अनुसार उपचार र व्यवस्थापन फरकफरक भए तापनि औषधिको प्रयोग, साइकोथेरापी, मनोसामाजिक परामर्श, पारिवारिक सामाजिक सहयोग, मनोशिक्षा तथा रोजगारी व्यवस्थापन जस्ता पक्षलाई सन्तुलन गर्न सक्ने हो भने यसको समाधान हुन सक्छ । सिजोफ्रेनियाको उपचार गर्नु भनेको बिरामीमा देखिएका लक्षणहरुलाई कम गर्दै लैजानु हो । 

सिजोफ्रेनियाका लक्षणहरुलाई घटाउन मद्दत गर्ने खालका थुप्रै एन्टीसाइकोटिक औषधिहरु पाइन्छन् । दैनिक रूपमा सेवन गर्नुपर्ने यस्ता औषधिहरु चक्की वा झोल र कहिलेकाहीं महिनाको एक वा दुई पटक लगाइने सूईद्वारा दिइने खालका पनि हुन सक्छन् । शुरु शुरुमा यी औषधिका अनेक साइड इफेक्ट देखिने भए पनि ती बिस्तारै कम भएर जान्छन् । यस किसिमका औषधिहरुमा क्लोरोप्रोमाजिन, ह्यालोपेरिडोल, क्लोजापिन तथा जिप्रासिडोन आदि पर्दछन् ।
मानसिक रोगमा योग


योग ऋषिमुनिहरुको (प्राचिन वैज्ञानिक) महान आविस्कार हो । योगले मनलाई स्वस्थ र मजबुत बनाउँछ । योगले शरीर, मन र मस्तिष्कमा सन्तुलन बनाउन सहयोग गर्छ । हरेक प्रकारका मानसिक रोगहरुमा योग एक औषधि हो । यस तथ्यलाई अनेक अध्ययनहरुले पनि पुष्टि गरेको छ । यदि बाल्यकालदेखि नै नियमितरुपमा योग गर्ने व्यक्ति कुनै पनि प्रकारका मानसिक रोगहरुबाट पीडित नहुने योगाचार्यहरु दावी छ । त्यसैले जीवनमा आइपर्ने उतारचढावहरुसँग सहजपर्वूक मुकाबिला गर्न, शारीरिक तथा मानसिक रोगहरुबाट बच्न तथा सकारात्मक तथा सिर्जनात्मक जीवन जिउन योगको विकल्प छैन ।


सिजोफ्रेनिया व्यावस्थापनमा मनोसामाजिक उपचार झनै महत्वपूर्ण हुन्छ । बिरामीलाई सामाजिक क्रियाकलापमा सरीक गराएर उसलाई समाजमा घुलमिल हुन सिकाउनु यस उपचारको उद्देश्य हो । जब बिरामी विस्तारै निको हुन थालेको देखिन्छ तब उसलाई स्कूल कलेज पठाउने, जागीर खान लगाउने आदि कुराहरु यस भित्र पर्दछन् । बिरामीमा मनलाई कुनै कुरामा केन्द्रित गर्न सक्ने स्वभावको विकास गर्न तथा मन बलियो पार्नका लागि योगासन, प्राणायाम तथा ध्यानको आवश्यकता भएको महसूस गरी केही समय यता योगा तथा ध्यानको पनि उपयोग गर्न थालिएको छ । योगाले सकारात्मक प्रभाव पनि देखाएको छ ।


पुछारमाः
सिजोफ्रेनिया एक जटिल मानसिक रोग भएकाले यसको अझ प्रभावकारी उपचार खोजी आजको आवश्यकता हो । सटिक उपचार पद्धतिको विकासस“गै यसको सही कारण पत्ता लगाइ रोकथाम गर्नु नै बुद्धिमानी हो । मानसिलाई शारीरिक तथा मानसिक रुपमा स्वस्थ र मजबुत बनाउने सर्वोत्तम माध्यम भनेको योग र प्राकृतिक रहनसहन हो । (लेखक साइकोथेरापिष्ट तथा मेमोरी क्लिनिक प्रमुख हुन् ।)
सम्पर्क: 
 



Wednesday, July 15, 2020

 ब्रेन बाइट्स 

कलेजमा ‘डिप्रेसन’
ओम बानियाँ

डिप्रेसन अर्थात् उदासिनता एक जटिल किसिमको मनोवैज्ञानिक समस्या हो । यो समस्या हरेक संस्कृति, समाज र उमेरका महिलापुरुष दुवैलाई हुने गर्छ । तर पुरुषको तुलनामा महिलामा र नवयुवामा यो समस्या बढी देखिने गर्छ । कलेज पढ्ने थुप्रै विद्यार्थी यस समस्याबाट पीडित हुने गर्छन् । तर, अधिकांश यस्ता विद्यार्थीलाई आफु डिप्रेसनबाट पीडित भएको थाहा नै हुँदैन । 


हालै अमेरिकामा गरिएको एक सर्वेक्षणले अमेरिकाका ३० प्रतिशत कलेज पढ्ने विद्यार्थी डिप्रेसनबाट पीडित हुने गरेको देखाएको छ । नेपालमा यस किसिमको सर्वेक्षण नभएको भएता पनि यसैको सेरोफेरोमा नै नेपालका कलेज पढ्ने विद्यार्थी डिप्रेसनबाट पीडित भएको अनुमान गर्न सकिन्छ । डिप्रेसनले मानिसको सिक्ने र सम्झने क्षमतामा समेत प्रभाव पार्ने हुँदा डिप्रेसनको प्रकोपमा परेका विद्यार्थीको पढाइलेखाइ कमजोर हुन पुग्छ । आत्मविश्वासको कमीका कारण पढाइलेखाइमा मात्र होइन, हरेक क्षेत्रमा उनीहरुपछि पर्छन् । जसले गर्दा उनीहरुको आत्मबल झनै कमजोर हुन पुग्दछ । कतिपय यस्ता विद्यार्थी चुरोट, जाँडरक्सी तथा लागुपदार्थको कुलतमा पर्ने गर्छन् भने कतिपयले आत्महत्या समेत गर्ने गर्छन् । 


स्नायुविज्ञानको भाषामा डिप्रेसनलाई नक्कली भुल्ने रोग (सिउडो डिमेंसिया) पनि भनिन्छ । वास्तवमा यो भुल्ने रोग (एमेंसिया) वा डिमेन्शिया त होइन, तर त्यस्तै–त्यस्तै नक्कल देखाउने रोग हो । यो रोगले मानिसको प्रक्रियागत मेमोरीमा त कुनै असर गर्दैन, तर फ्याक्ट मेमोरीलाई भने प्रभावित गर्दछ । उदारहणका लागि डिप्रेसनबाट पीडित व्यक्तिले जुत्ताको तना बान्न वा साइकल तथा गाडी चलाउन बिर्सिंदैनन्, तर चिनेजानेको मानिसको नाम बिर्सन सक्छन्, हातमै घडी बाँधेर घडी खोजिरहेका हुन सक्छन् । मोजा हातमै समाएर हिजो राखेको मोजा कहाँ छ भनेर कराइरहेका हुन सक्छन् ? यही कारण डिप्रेसनको प्रकोपमा परेका विद्यार्थीले पढेको राम्रोसँग बुझ्न सक्दैनन्, जे जति बुझेका हुन्छन्, त्यो पनि छिट्टै बिर्सिन्छन् ।


वास्तवमा डिप्रेसन यस्तो मनोवैज्ञानिक समस्या हो, जसले नक्कली भुल्ने रोग मात्र पैदा गर्दैन कि मानिसलाई नै एउटा जिउँदो लाश बनाइदिन्छ । डिप्रेसनलाई सानोतिनो समस्या सम्झनु हँुदैन, यो मनोदैहिक समस्या हो, यसले मन र मस्तिष्कलाई त असर गर्छ गर्छ, शरीरका सम्पÒर्ण भागमा नै कुप्रभाव पार्दछ, मुटुको रोग पैदा गर्ने एउटा कारण डिप्रेसन पनि हो । त्यसैले त चर्चित राजनीतिज्ञ तथा साहित्यकार विंस्टन चर्चिल, जो आफैँ कुनै बेला डिप्रेसनको चपेटामा परेका थिए, ले डिप्रेसनलाई ‘ब्लैक डग’ भनेका छन् । 


डिप्रेसनको लक्षणः
 

डिप्रेसनको मूल लक्षण भनेको उदासिनता तथा खिन्नता हो । डिप्रेसनबाट पीडित व्यक्तिको मन सधै उदासी र निराशाले घेरिएको हुन्छ । कुनै पनि आन्नददायक घटनाले उसलाई खुसी पार्दैन । डिप्रेसनको मनस्थिति आमरूपमा हुने उदासी र निराशा भन्दा फरक हुन्छ । हरेक मानिसको दैनिक जीवनमा उतारचढाव आउँछन्, केही समय रहन्छन्, तर सुखद घटनासँगै मन पुनः खुसी हुन्छ । तर डिप्रेसनमा चाहीँ यस्तो हँुदैन । कडा खालको डिप्रेसनका रोगी कहिल्यै खुसी देखिँदैनन् । 


अतः उदासीसँगै अरुचि पैदा हुनु, आत्मविश्वासमा कमी आउनु, इच्छाहरू मरेर जानु, ध्यान केन्द्रित गर्न गाह्रो हुनु, सम्झना शक्तिमा कमी आउनु, चिडचिडापना बढ्नु जस्ता मानसिक लक्षणहरू तथा निद्रामा गडबढी, शरीरको तौल घट्नु वा बढ्नु, थकान तथा कमजोरी महसुस हुनु, कब्ज रहनु, टाउको भारी हुनु, दुख्नु, खानामा रुचि कम हँुदै जानु वा धेरै खानु, यौन इच्छामा कमि आउनु, धड्कन बढ्नु, चक्कर लाग्नु आदि शारीरिक लक्षणहरू मध्य तीन–चार लक्षणहरू देखिएमा डिप्रेसनको शंका गर्नु पर्ने हुन्छ । यसका साथै आत्महत्याको विचार मनमा आउनु तथा आत्महत्याको कोसिस गर्नु आदिले यो रोगको गंभिर स्थितिलाई दर्शाउँछ ।

डिप्रेसनको कारणः 
डिप्रेसनको कुनै एक कारण छैन  । डिप्रेसन विभिन्न कारणहरूले पैदा हुने गर्छ । जस्तो कि डिप्रेसन अनुवांशिक कारण, मस्तिष्क रसायनको असन्तुलन, मनोगत तथा समाजिक कारणहरू । तर अधिकांश डिप्रेसनको कारण मनोवैज्ञानिक नै हो । जस्तो कि घर छोडेर कलेज पढ्न आएका विद्यार्थीको हकमा पहिलो पटक परिवारबाट टाढा हुनु । नयाँ वातावरणमा आफुलाई नितान्त एक्लो महसुस गर्नु । पैसाको चाजोपाजो मिलाउन कठिन हुनु आदि । यस्तै गरी पढाइलेखाइको अध्याधिक चाप । ब्रेक-अप, आपसी तथा पारिवारिक सम्बन्ध विग्रनाले पनि विद्यार्थी डिप्रेसनको चपेटामा पर्न सक्छन् ।

समस्याको समाधानः 
डिप्रेसन उचित औषधोपचारबाट ठीक हुन्छ । औषधिको अतिरिक्त मनोपरामर्शद्धारा पनि डिप्रेसन ठीक हुन्छ । अधिकांश विदेशी मनोचिकित्सकहरुले डिप्रेसनको उपचारका लागि औषधिसँगै मनोपरामर्श (साइकोथेरापि) लाई उपयोगमा ल्याउँछन् । नेपालमा भने मनोपरामर्श सेवा सर्वसुलभ नभएका कारण चिकित्सकले औषधिलाई नै जोड दिन्छन् । तर कम कडा खालको डिप्रेसनको उपचारमा औषधि भन्दा मनोपरामर्श नै उत्तम मानिन्छ । यसका साथै डिप्रेसनको प्रभावकारी उपचारमा विरामी स्वयंको, परिवार तथा साथीसंगीहरुको महत्वपुर्ण भुमिका रहन्छ ।


विरामीले गर्नु पर्ने कामः 
डिप्रेसनबाट पीडित व्यक्तिले शंका लागेमा छिटो भन्दा छिटो मनोचिकित्सकसँग सम्पर्क गर्नुपर्छ । जति छिटो औषधोपचार गरियो त्यत्ति नै छिटो डिप्रेसन ठीक हुन्छ, पुनः हुने सम्भावना पनि कम हुन्छ । चिकित्सकको परामर्श अनुरुप औषधि खाने तथा गृहकार्य गर्ने । ठुलो कार्यलाई सानो सानो भागमा बाँढेर पालैपालो गर्ने । एक्लै नबस्ने । साथी तथा परिवारका सदस्यसँग आफ्नो समस्या बाढ्ने । ठुला ठुला निर्णयहरु आफैं नगर्ने । यस्ता निर्णयहरु लिनुपर्दा साथी वा परिवारका सदस्यहरुको सहयोग लिने । हल्का किसिमका व्यायामहरु गर्ने । हास्यब्यांगे सिनेमाहरु हेर्ने तथा मनोरंजनका क्रियाकलापहरुमा सहभागी हुने ।  

साथीसंगीले गर्नु पर्ने कामः
आफ्नो कुनै साथीमा डिप्रेसनको लक्षण देखिएको छ भने उसलाई चिकित्सकसँग सम्पर्क राख्न सल्लाह दिने । उपचारप्रति ऊ उदासिन देखिएको खण्डमा मनाएर उसलाई चिकित्सकहाँ लिएर जाने । विरामी साथीलाई सक्दो सहयोग गर्ने, उसको समस्यालाई मनन् गर्ने तथा उसलाई उत्साह तथा हौसला दिने । यदि विरामी साथीले ‘दिनदिनै मरिमरि बाँच्नु भन्दा एक दिन मर्न निको’ जस्ता कुराहरु गरेको खण्डमा उसको परिवारको सदस्यहरु तथा उसको उपचारमा संलग्न चिकित्सकलाई जानकारी दिने । साथीलाई खेल्न तथा घुमफिर गर्न लिएर जाने ।



कलेजको भुमिकाः
कलेजमा डिप्रेसन न्युनीकरण गर्नाकालागि कलेजको महत्वपुर्ण भुमिका रहन्छ । त्यसैले हरेक कलेजले आफ्ना विद्यार्थीलाई डिप्रेसन तथा अन्य मानसिक रोगहरुबाट जोगाउन मनोपरामर्श सेवाको व्यावस्था गर्नुपर्छ । विद्यार्थीहरु शारीरिक तथा मानसिक रुपमा स्वस्थ भएको खण्डमा नै कलेजले आशातीत शैक्षिक सफलता प्राप्त गर्न सक्दछ । 

सम्पर्क:



https://www.ucl.ac.uk/pals/research/clinical-educational-and-health-psychology/research-groups/international-cognitive-19