ब्रेन बाइट्स 

मुभि, मस्तिष्क र मेडिसिन  

के चलचित्रले औषधिको काम गर्न सक्दछ < 

ओम बानियाँ

मुभि अर्थात् चलचित्र, जसलाई सिनेमा, मोसन पिक्चर तथा फिल्म पनि भन्ने गरिन्छ र आम नेपाली जनजिब्रोमा फिलिम र पिक्चरले चिनिन्छ, आधुनिक युगको प्रमुख र निकै लोकप्रिय मनोरंजनको साधान हो । तर हाम्रो समाजमा पिक्चरले मान्छे बिर्गाछ भन्ने पनि चलन छ । त्यो एक हदसम्म सत्य पनि हो, त्यो किनभने आफ्नो कामधन्दा वा पढाइलेखाइ छोडेर फिल्मको किरो बन्ने हो भने फिल्मले अवश्य नै मानिस बिर्गाछ । तर राम्रा चलचित्रहरु कहिलेकाहीँ हेर्ने हो भने चलचित्रले मानिसको थकित मनलाई मनोरंजन दिनुकासाथै मानिसलाई दिशा निर्देश पनि गर्छ । 

 

मुभि म्याजिक 

राम्रा चलचित्रले दर्शकलाई २—३ घण्टा यसरी बाँध्दछ कि दर्शक पर्दामा हराउँछन् । सम्ववत् मानिस यसरी र यत्तिबेर एकाग्रचित्त अन्य कुनै चिजमा हँुदैनन् । त्यसैले त किताबको पाठ याद नहुने विद्यार्थीलाई पनि चलचित्रको एक—एक सम्वाद र दृश्यहरु याद हुन्छन् । प्रायः दर्शकलाई थाहा हुन्छ, चलचित्र एक नाटक हो, कलाकारहरुको अभिनय हो, सत्य घटना होइन, तर पनि चलचित्र हेर्ने क्रममा उसले चलचित्रलाई सत्य घटना नै ठान्छ, सक्कली कथा नै मान्छ, अनि ऊ कथासँगै हाँस्छ, रुन्छ, खुसीले उफ्रिन्छ । साँच्चै मुभिले मानिसको मनमा म्याजिक नै पैदा गरिदिन्छ ।

मनमस्तिष्कमा मुभिको प्रभाव 

चलचित्र यस्तो साहित्य हो, जसलाई हेर्न, सुन्न र अनुभव गर्न सकिन्छ । त्यो किनभने दर्शकले चलचित्र हेरेका मात्र हुँदैन, सम्वाद र गीत सुनेका पनि हुन्छन्, चलचित्रको कथाको बगाइसँगै आफुलाई कलाकारको अभिनयमा समाहित पनि गरेका हुन्छन् । त्यसैले चलचित्रले मानव मनमस्तिष्कमा निकै ठुलो प्रभाव पार्छ । चलचित्रको कतिपय प्रभाव प्रत्यक्ष नै अनुभव हुन्छ भने अधिकांश प्रभाव मानिसको अवचेतन मनमा गएर बस्छ । अवचेतन मन, मानिसको त्यो मन हो, जसले मानिसको संसारलाई हेर्ने दृष्टिकोण, आचारविचार र उसको व्यक्तित्व निर्माणमा महत्वपुर्ण भुमिका निभाउँछ । 

मेरो आफ्नै अनुभव 

कलेज पढ्ने बेलाका कुरा हो । मेरो एउटा महत्वपुर्ण काम बिग्रिपछि म निकै हतास र निराश भएको थिएँ । मलाई खाना रुचि थिएन, कसैसँग बोल्न मन थिएन । मलाई रातभरि निद्रा परेन । निद्रा नपरेपछि मैले मन नलगाइ¬ नलगाइ टीभी खोलेँ । टीभीमा निर्देशक मोहन सिन्हाको हिन्दी फिल्म ‘इम्तिहान’ आइरहेको थियो । केहीबेर हेरेपछि मलाई फिल्मले निकै आर्कषित गर्यो । कभि रुक जना नही तु हारके गीतले निकै प्रभावित पार्यो । मेरो मन एकाएक परिवर्तन भयो, नून खाएको कुखुराको जस्तो भएको मेरो टाउको माथि उठ्यो, निराश मेरो मनमा एकाएक आशाको ज्योति जल्यो । इम्तिहानले म्याजिक गर्यो । चलचित्रले कसरी मानिसको मन परिवर्तन गरिदिन सक्दोरहेछ भन्ने कुरा मैले त्यसेबेला प्रत्यक्ष अनुभव गरेको थिएँ । 

मुभि मेडिसिन

मुभिले मेडिसिनको काम गर्छ भन्ने तथ्य मैले धेरै पहिला नै आफैँ अनुभव गरेका भएता पनि सन् २००२ तिर आएर माइन्डबडी मेडिसिनको अध्ययनका दौरानमा मैले सिनेमाथेरापीका पिता तथा मुभि डक्टरको उपनामले चर्चित डा. गैरी सोलोमन, डा. बिर्जिट वोल्ज र डा. न्यासी पेस्के आदिबाट सिनेमाथेरापीका बारेमा धेरै कुराहरु सिक्ने मौका पाएँ । सिनेमाथेरापीका क्षेत्रमा उनीहरुको चमत्कारिक प्रयोग सुन्न र देख्न पाएँ । सानैदेखि फिल्मप्रति रुचि राख्ने भएकोले पनि सिनेमाथेरापीले मलाई आकर्षित गर्नु स्वभाविकै थियो । त्यसैले मैले सिनेमाथेरापीलाई कग्निटिभ थेरापीसँगै प्रयोगमा ल्यान शुरु गरेँ । सिनेमाथेरापीलाई मुभिथेरापी, मोसनपिक्चर थेरापी, रीलथेरापी तथा मुभि मेडिसिन पनि भन्ने गरिन्छ ।

मेरो पहिलो मुभि प्रेस्क्रिप्सनः

सन् २००४ तिरको कुरा हो, मैले प्रेमिकाले अर्कै केटासँग विवाह गरेपछि डिप्रेस्ड भएका र तीन महिना एन्टीडिप्रेसेन्ट खाएर पनि ठीक नभएका काठमाडौंका एक युवकको केस हेरेको थिएँ । ती युवक निकै उदास थिए, बारम्बार आउने प्रेमीकाको सम्झनाले निकै स्ट्रेसफुल पनि थिए । मैले उनलाई कग्निटिभ थेरापीका साथै मुभिथेरापीद्धारा उपचार गर्ने निधो गरेँ र उनलाई विद्युविनोद चोपडाद्धारा निर्देशित हिन्दी चलचित्र ‘मुन्ना भाई एमबीबीएस’ हेर्न लगाएँ । कस्तो अचम्म भयो कि एन्टिडिप्रेसिन्टले ठीक नभएका ती युवक मुन्ना भाई हेरेर ठीक भए । यो मेरो पहिलो मुभि प्रेस्क्रिप्सन थियो । 

सयुंक्त परिवारमा बस्ने एक जना भद्रपरुष आफ्ना दाज्युभाइको खिचातानीले गर्दा निकै तनावमा थिए । मैले उनलाई ऋषिकेश मुखर्जीद्धारा निर्देशित हिन्दी चलचित्र ‘बावर्ची’ प्रेस्क्राब्ड गरेँ । उनले मेरो सल्लाह वमोजिम घरमा दाज्युभाइसँग बसेर त्यो चलचित्र हेरे । बावर्चीले कमाल नै गर्यो, दाज्युभाइहरुका बीचमा एकअर्कालाई हेर्ने नकारात्मक दृष्टिकोण नै फेरिदियो । दाज्युभाइको सम्बन्ध पुनः बाल्यकालमा जस्तो सुमधुर हुन पुग्यो । यस्ता उदाहरणहरु थुप्रै छन् ।  

निको नहुने क्यान्सरबाट थला परेका र एचआइभी एड्सको शिकार भएका कतिपय रोगीहरुलाई राजेश खन्नाद्धारा अभिनित हिन्दी चलचित्र आनन्दले बाँचुन्जेल खुसी र आनन्दसँग, आफुले गर्न सक्ने कार्य गरेर जिउन सिकाइदिएको छ । शिक्षक पेशाबाट एकदमै निराश बनेका एक शिक्षकलाई तुलसी घिमिरेद्धारा निर्देशित र अभिनित चलचित्र दक्षिणाले उनको जीवन नै फेरिदिएको छ । अहिले उनले दक्षिणाका हरि सरलेझैँ शिक्षा पेशामा आफुलाई समर्पण गरिदिएका छन् । उनले मानसम्मान र प्रतिष्ठा पनि निकै कमाएका छन् ।

कस्तो मुभि

चलचित्र धेरै किसिमका हुन्छन् । तर, चलचित्रलाई साधारणतया दुई वर्गमा विभाजित गर्न सकिन्छ । (१.) कथानक चलचित्र (पिचर फिल्म) र (२.) वृत्तचित्र (डकुमेन्ट्री) । कुनै काल्पनिक वा सत्यकथामा आधारित कलाकारद्धारा अभिनय गरिएको लामो चलचित्रलाई कथानक चलचित्र भनिन्छ । यस्ता चलचित्रहरु प्रायः २—३ घण्टा समयका हुन्छन् । जस्तैः लुट, दक्षिणा, शोले आदि । वृत्तचित्र कुनै घटना वा व्यक्तिको यथार्थ चित्रण हो । वृत्तचित्रमा कलाकारहरुले अभिनय गर्दैनन् । वृत्तचित्र प्रायः ३०—४० मिनेटको हुन्छन् । एरिक भ्यालीको हनी हन्टर तथा नविन सुब्बाको दी लंग जर्नी आदि वृत्तचित्रका उदाहरणहरु हुन् ।  

कथानक चलचित्रहरु पनि विभिन्न किसिमका हुन्छन्, जस्तै, पारिवारिक, समाजिक, एक्सनप्रधान, रोमान्टिक, कमेडि, रहस्यात्मक, हर्रर तथा बालचलचित्र आदि । यसैगरी व्यावसायिक उद्देश्य नराखी लिकबाट हटेर बनाइएका समाजिक यथार्थ कथामा आधारित चलचित्रहरु पनि हुने गर्छन्, जसलाई कलात्मक वा यथार्थवादी चलचित्र भन्ने गरिन्छ । जापनका महान् निर्देशक आकिरा कुरोसवा तथा भारतका महान् निर्देशक सत्यजीत राय कलात्मक चलचित्रका विश्वप्रसिद्ध सर्जकहरु हुन् । कुरोसवाको रसोमन तथा सत्यजीतको पाथर पंचाली निकै चर्चित कलात्मक चलचित्रहरु हुन् ।  

अतः चलचित्र चाहे कलात्मक होस् वा व्यावसायिक होस् । कथानक होस् वा वृत्तचित्र होस्, सबैमा थेरापीको गुण विद्यमान हुन्छ । तर कुन रोग र रोगीलाई कस्तो सिनेमा थेरापीका रुपमा प्रयोग गर्ने भन्ने कुरा जान्न विशेषज्ञको सल्लाह आवश्यक हुन्छ । रोगीले आफै उचित चलचित्र छनौट गर्न सक्दैनन् । बरु उल्टो रोग बढाउने खालका चलचित्र हेर्न मन पराउँछन । जस्तो कि डिप्रेस्ड व्यक्तिले प्रायः उदास गीत सुन्न र यस्तै फिल्म हेर्न चाहन्छन् । तर यस्ता गीत तथा फिल्मले उसको उदासी झन् बढाउँछन् । त्यसैले यस्ता व्यक्तिलाई हस्यौली ठटयौलीप्रधान चलचित्र र उसको नकारात्मक सोचलाई सकारात्मक बनाउने खालका चलचित्रहरु हेर्ने सल्लाह दिनुपर्छ । 

नेपालमा मुभि मेडिसिन 

हिजोआज विकसित मुलुकमा सिनेमाथेरापी माइन्डबडी मेडिसिनको एक प्रमुख टेक्निकका रुपमा उदाएको छ । मनोजन्य रोगहरुकालागि निकै उपयोगी पनि देखिएको छ । यहाँ उल्लेखनीय कुरा के भने मानिसका लगभग ९० प्रतिशत रोगहरु मनका कारण नै पैदा हुन्छन् । त्यसो त कतिपय शारीरिक रागहरुको उपचारकालागि पनि सिनेमाथेरापी प्रयोगमा ल्याउन सकिन्छ । त्यसैले दर्शकलाई मनोरंजन प्रदान गरी व्यापार गर्ने उद्देश्यले निर्माण गरिएका यस्ता चलचित्रहरु मेडिसिनको रुपमा उपयोग आउनु निकै खुसीको कुरा हो । तर बिडम्बना के भने २१ औं शताब्दीमा पनि नेपालको मनोचिकित्सा केवल औषधिमा मात्र निर्भर छ । नेपालमा साइकोथेरापीको पनि विकास हुन सकेको छैन । त्यसैले नेपालमा साइकोथेरापीसँग सिनेमाथेरापीको विकास हुन जरुरी छ ।  

हो, नेपालमा थेरापीका रुपमा प्रयोग गर्न सकिने खालका नेपाली चलचित्रहरु निकै कम छन् । तर पनि बासुदेव, दक्षिणा, रहर, हाइवे तथा महका चलचित्र तथा टेलिचलचित्रहरुलाई सिनेमाथेरापीका रुपमा उपयोग गर्न सकिन्छ । यस्तै मेरी बास्सै, जिरे खुर्सानी, तीतो सत्य, जय होस्, झ्याइँकुटी झ्याइँ आदि जस्ता टेलिश्रृंखला तथा कमेडी कार्यक्रमलाई पनि थेरापीको रुपमा प्रयोगमा ल्याउन सकिन्छ । त्यसो त हिन्दी र अंग्रेजी भाषाहरु बुझने व्यक्तिकालागि हिन्दी तथा अंग्रेजी फिल्महरुको लामो लिस्ट छँदै छ । (लेखक साइकोथेरापिष्ट तथा मेमोरी ल्याब प्रमुख हुन् ।)

ब्रेन बाइट्स 

इमोसनल ब्लैकमेल
ओम बानियाँ 

भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीलाई विपक्षीहरुले इमोसनल ब्लैकमेलर भन्ने गर्छन् ।  नेपालका प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले पनि झुटा सपनाहरु देखाएर देश र जनतालाई इमोसनल ब्लैकमेलिंग गर्ने प्रयास गरिरहेका छन् । उनी मात्र होइन नेपाली राजनीतिक वृत्तमा थुप्रै इमोसनल ब्लैकमेलरहरु छन् । राजनीतिक क्षेत्रमा मात्र होइन, हरेक क्षेत्रमा इमोसनल ब्लैकमेलरहरुको बिगबिगी छ ।  पावर, पैसा र आफ्नो उद्देश्य पूरा गर्नको लागि टाठाबाठा चतुर व्यक्तिहरुले इमोसनल ब्लैकमेलको साहरा लिने गरेका छन् । आममानिसले पनि आफ्नो काम फत्ते गर्न कहिलेकाहीँ जानीनजानी इमोसनल ब्लैकमेलिङ गर्ने गर्छन् । 

एउटा शहरीया नेता गााउँमा किसानहरुको भेलामा स्थानीय पोशाक सजिएर यसो भन्न सक्दछ, म तपाईहरु जस्तै एक किसानको छोरा हुँ । मेरो नशा–नशामा किसानको रगत बगेको छ । मलाई थाहा छ किसानहरुको समस्या, दुःखपीडा । किसानहरु उसको भाषणमा भावुक बन्छन् । उसलाई आफ्नो मुक्तिको मसीहा ठान्छन् । अनि तरर्र ताली पिट्छन् । कुनै बेइमान चिकित्सकले यसो भन्न सक्दछ, स्थिति निकै नाजुक छ, तुरुन्त अप्रेसन गर्नुपर्छ, नत्र आमाबच्चा दुबैको ज्यान जान सक्दछ ? कुनै कम्पनीले यस्तो विज्ञापन गर्न सक्दछ, मुटुरोगबाट बच्न यो तेलको प्रयोग गर्नुहोस् । जर्महरुबाट बच्न यो साबुनको प्रयोग गर्नुहोस् । कुनै जँडाया मानिसले जाँड खाने पैसा जोगाडका लागि यसो भन्न सक्दछ, मेरो छोरोलाई क्यान्सर भएर अस्पतालमा भर्ना छ, केही सहयोग गरिदिनुहोस् । कुनै प्राइभेट स्कूलको प्रिन्सिपलले अभिभावकलाई यसो भन्न सक्दछ, तपाईंको छोरा निकै कमजोर छ, होस्टेल राख्नु भएन भने फेल हुन्छ । प्रेमीले प्रेमिकालाई फोनमा यसो भन्न सक्दछ, म पार्कमा छु, छिटो आऊ । धेरै बहाना नबनाऊ । यदि तिमी आइनेऊ भने मैले गाडी लगेर खोलामा हाल्छु । गाउँको धाराको लामो लाइनमा कुनै चतुर महिलाले यसो भन्न सक्छिन्, घरमा मेरो सानो बाबु एक्लै छ, मलाई पहिला पानी भर्न दिनुहोस् न । यी सबै इमोसनल ब्लैकमेलिङका केही उदाहरणहरु हुन् ।

सिर्फ यौनतृष्णा मेटाउने उद्देश्यले आकाशको तारा खसालिदिने सपना बाँड्नु पनि इमोसनल ब्लैकमेलिङको अर्को उदाहरण हो । ड्रग्स किन्ने पैसा असुल्न आमाबाबुसामु आत्महत्याको धम्की दिनु पनि इमोसनल ब्लैकमेल हो । समाजमा इमोसनल ब्लैकमेलका यस्ता अनेक उदाहरणहरु देख्न सकिन्छ । वास्तवमा भन्ने हो भने हिजो आज इमोसलन ब्लैकमेल अधिकांश व्यक्तिहरुको चरित्र भएको छ । त्यो किनभने इमोसनल ब्लैकमेलबाट आफ्नो स्वार्थ तथा उद्देश्य पूरा गर्न तुलानात्मकरुमा निकै सजिलो हुने भएकाले नै मानिसहरुमा यो प्रवृत्तिको विकास भएको हो । 

जनसंख्याको तीब्र वृद्धि, होडबाजी, जसरी हुन्छ अगाडि बढ्ने प्रतिस्पर्धा, स्वार्थी प्रवृत्ति तथा जायज बाटोबाट भन्दा इमोसनल ब्लैकमैलको बाटोबाट आफ्नो अभिष्ट पूरा गर्न सजिलो हुने भएका कारण हिजोआज यत्रतत्र सर्वत्र इमोसनल ब्लैकमेलिङको प्रकोप बढेको हो । त्यसैले अधिकांश मानिसहरु आफ्नो जीवन कालमा कुनै कुनै बेला इमोसनल ब्लैकमेलिङको शिकार हुने गर्छन् । त्यसो त इमोसनल ब्लैकमेलर पनि अर्को इमोसनल ब्लैकमेलरको शिकार बन्न सक्दछन् । 

इमोसनल ब्लैकमेलरले आफ्नो नाजायज उद्देश्य पुरा गर्न मानिसको भावनात्मक संवेगहरु जस्तैः प्रेम, डर, धम्की, क्रोध, लोभ, दुःखपीडा तथा अपराधबोध आदिलाई प्रभावित गरी ब्लैकमेलिङ गर्छन् । यसका लागि उनीहरुले नयाँ–नयाँ तरकिव निकाल्छन् । कतिपय इमोसनल ब्लैकमेलरहरुले यति चलाखीपूर्ण तरिकाले ब्लैकमेल गर्छन् कि इमोसनल ब्लैकमेलमा परेका व्यक्तिहरुले यसको सुँइको समेत पाउदैनन् । उल्टो ब्लैकमेलरलाई नै आफ्नो सहयोगी ठान्छन् । इमोसलन ब्लैकमेल प्रायः नजिकको व्यक्ति, परिचित व्यक्ति तथा साथीसंगीहरुबाट नै हुने गर्छ ।

सामान्यतया अरुलाई पनि आफु जस्तै सम्झने ईमान्दार व्यक्ति, नो भन्न नसक्ने व्यक्ति, परिस्थितिको मूल्यांकन गर्न नसक्ने व्यक्ति, अशिक्षित, डरपोक तथा भावुक प्रकृतिको व्यक्ति अर्थात् भावनात्मक बुद्धिमत्ता कम भएको व्यक्ति नै प्रायः इमोशनल ब्लैकमेलिङको शिकार हुने गर्छन् । त्यसो त शिक्षित व्यक्ति पनि इमोशनल ब्लैकमेलिङको शिकार हँुदैन भन्ने होइन, हुन्छन् । विद्यावारिधि गरेको एक शिक्षित व्यक्तिलाई एउटा अशिक्षित गाउँले मानिसले पनि इमोशनल ब्लैकमेलिङ गर्न सक्दछ । ईन्जिनियरलाई चिकित्सकले, चिकित्सकलाई ईन्जिनियरले, प्रहरीलाई वकिलले, वकिललाई प्रहरीले, शिक्षकलाई विद्यार्थीले, विद्यार्थी तथा अभिभावकलाई शिक्षकले, नेतालाई पत्रकार, कर्मचारी तथा व्यापारीले, पत्रकार, कर्मचारी तथा व्यापारीलाई नेताले तथा विज्ञापनले उपभोक्तालाई इमोशनल ब्लैकमेलिङ गर्न सक्दछन् । गरिरहेका प्रशस्त उदाहरणहरु छन् । त्यसैले वर्तमान युगमा इमोशनल ब्लैकमेलबाट बच्न त्यति सजिलो छैन । त्यसो त मानिसको मनोविज्ञान बुझ्न सक्ने, परिस्थितिको मूल्यांकन गर्न सक्ने सचेत र भावनात्मक बुद्धिमत्ताले परिपूर्ण व्यक्ति इमोशनल ब्लैकमेलबाट कमै पीडित हुन्छन् । तर संसारमा यस्ता व्यक्तिहरु कमै हुने गर्छन् । खुसीको कुरा के भने मानिसले चाह्यो भने आफ्नो व्यक्तित्वमा चार चाँद लगाउन सक्दछ । त्यसैले यस कुरालाई मनन गरी आफुमा भावनात्मक बुद्धिमत्ताको विकास गर्ने तथा इमोसनल ब्लैकमेलिङप्रति सचेत रहेन हो भने इमोसनल ब्लैकमेलबाट जोगिन सकिन्छ ।

अन्तमाः 

अतः नाजायज फाइदा उठाउने उद्देश्यले अर्काको भावनालाई प्रभावित गर्नु नै इमोसनल ब्लैकमेलिङ हो । यसका लागि ब्लैकमेलरले प्रेम, डर, भावना(फिलिङ) तथा अपराधवोध आदिको साहरा लिने गर्छ । आधुनिक युगमा यत्रतत्र सर्बत्र, हरेक क्षेत्रमा इमोसनल ब्लैकमेलिङको बिगबिगि भएता पनि यसप्रति अलिकति सचेत हुने हो भने इमोसनल ब्लैकमेलिङलाई कम गर्न सकिन्छ । वास्तवमा शिक्षा तथा सचेतना नै इमोशनल ब्लैकमेलिङबाट बच्ने उपाय हो । (लेखक मनोविद् हुन् ।)

 

ब्रेन बाइट्स

प्लेसिबो इफेक्ट मनोविज्ञान

ओम बानियाँ 

 

दिनमानले मनकामनालाई भाके, उनको मनोकामना पुरा भयो । औषधि गर्दागर्दै हैरान भएकी आकिसाको रोग तन्त्रमन्त्र तथा झारफुकबाट ठीक भयो । सत्यवतीमा चिच्चाएकी दिमनाले आफुले रोजेको पति पाइन् । आर्थीक कारोबार चौपट भएका विषम्ले टीभीद्वारा प्रभुकृपा वर्षाउने पास्टरलाई सम्झे, उनको अवस्था सुध्रियो । निशानले बाबाको सल्लाह बमोजिम दही खाए, गरीबहरूलाई दही बाँडिदिए, उनको फसेको पैसा असुल भयो । रुकमनीले रातो साडीको ठाउँमा निलो साडी लगाइन्, उनको छोराले मेडिकलमा नाम निकाल्यो । विरामी जावेद पीर–मौलाले भनेझैं गरेर मस्जिदमा माथा टेके, उनको रोग ठीक भयो । पशुरामको भैंसीले दुध दिएन, उनले झारफुक गराए, भैंसीले दुःध दिन थाल्यो । केही दिनदेखि भात खाना मन नगरेको मिनप्रसादको बालक छोरालाई पानी मन्तरेर दिएपछि सपासप भात खाना थाल्यो । निलमको हराएको औंठी ज्योतिषले भनेझैं पुर्व दिशामा भेट्टियो । 

 

 

 

के यस्ता घटनाहरू सम्भव छन् ? हो, एक दृष्टिकोणले यस्ता कुराहरू सम्भव छन् । यस्ता घटनाहरुको प्रत्यक्ष अनुभव गरेका व्यक्तिहरु पनि तपाईहामी सामु थुप्रै छन् । तर यहाँनिर महत्वपुर्ण कुरा के भने मनकामनालाई भाकेका कति मानिसहरूको मनोकामना पुरा हुन्छ ? कुनै बाबाको कृपाबाट कति मानिसहरूको मनोकामना पुरा हुन्छ ? ५–६ हजार मानिसहरूको भीडमा एकाध मानिसहरू एक पास्टरको कृपाबाट आफ्नो कामना पुर्ति भएको दावीको कुनै वैज्ञानिक महत्व छ ? वास्तवमा यस्ता घटनाहरूको पछाडिको मनोविज्ञान के हो ? यस प्रश्नको सीधा जवाफ हो, प्लेसिबो इफेक्ट । अतः प्लेसिबो इफेक्टका कारण नै यस्ता घटनाहरू सम्भव भएका हुन् । त्यसैले अब प्रश्न उठ्न सक्दछ, यो प्लेसिबो इफेक्ट के हो ?

एकजना प्रसिद्ध चिकित्सक आफ्नी पत्नीलाई लिएर अन्तर्राष्ट्रिय ख्यातिप्राप्त कलाकारहरूको मनमोहक कार्यक्रम हेर्न गएका थिए । कार्यक्रम निकै आकर्षक थियो । चिकित्सक मन्त्रमुग्ध भएर कार्यक्रम हेरिरहेका थिए । तर कार्यक्रम हेर्दाहेर्दै उनकी पत्नीको अचानक टाउको दुख्यो । दुःखाइ असह्य भएपछि उनले पतिसँग घर फर्किन आग्रह गरिन् । तर त्यो मनमोहक कार्यक्रम बीचमै छोडेर घर फर्किन चिकित्सकको मन मानिरहेको थिएन । अनि चिकित्सकले पकेटबाट एउटा च्युङ्गम निकालेर पत्नीलाई दिँदै भनेः “लौ यो च्युङ्गम चपाऊ । अमेरिकामा बनेको यो च्युङ्गमले एक मिनेटमै टाउको दुखेको ठीक पार्दछ ।” आफूले पनि च्युङ्गम चपाएझैं गर्दै उनले  भनेः “मेरो पनि टाउको दुखेको थियो । यो च्युङ्गम चपाएको त एकदमै ठीक भयो । त्यसैले त यसरी मन्त्रमुग्ध भएर कार्यक्रम हेरिरहेको छु ।” चिकित्सकी पत्नीले पनि च्युङ्गम चपाउन थालिन् । नभन्दै केही क्षण मै उनी बिलकुल ठीक भइन् । र, कार्यक्रम हेर्न थालिन् । त्यसपछि पुरा कार्यक्रम हेरेर उनीहरू घर फर्किए । 

चिकित्सकले उनकी पत्नीलाई दिएको त्यो च्युङ्गम कुनै विशेष औषधीय च्युङ्गम थिएन, त्यो त साधारण च्युङ्गम नै थियो । यहाँ च्युङ्गमले औषधीको काम गरेको थिएन, चिकित्सकप्रति उनकी पत्नीको विश्वासले औषधीको काम गरेको थियो । यो नै प्लेसिबो इफेक्टको एक उदाहरण हो ।

आधुनिक युगमा प्लेसिबो इफेक्टलाई प्रकाशमा ल्याउने डा. एच. के. बीचर हुन् । उनले १ हजार ८२ रोगीहरूमा गरेको १५ वटा क्लिनिकल ट्रायल्समा ३५ प्रतिशत रोगीहरूमा प्लेसिबो इफेक्ट्स देखियो । तर अन्य अध्ययनले यसको प्रभाव अझ बढी देखाएको छ । पीडा, डिपे्रसन, कतिपय हृदय रोग, ग्यासट्रिक अल्सर तथा अन्य पेटकाबिकार जस्ता रोगहरूमा त ५०–६० प्रतिशत प्लेसिबो प्रभाव देखा पर्ने कतिपय शोधकर्ताको दावी छ । एक पटक प्रसिद्ध आर्थोपेडिक सर्जन जे. ब्रुस मोसलेले ८ जना घुँडाका रोगीहरू मध्य २ जनालाई अप्रेशन गरे भने ६ जनालाई नक्कली अप्रेशन गरे । ६ महिनापछि उनले सबै रोगहरू ठीक भएको पाए ।

अतः प्लेसिबो इफेक्ट वैज्ञानिक कुरा हो । तर यसलाई जानेर वा नजानेर प्रत्यक्ष–परोक्षरूपमा धेरै ठाउँहरूमा प्रयोग गरिँदै आइएको छ । प्लेसिबो इफेक्टको व्यापक प्रयोग चिकित्सा क्षेत्रमा हुने गरेको छ । दृटान्तका रुपमा एन्टिबायोटिक थेरापीलाई लिन सकिन्छ । चिकित्सकले प्रायः भाइरल इन्फेक्सनका लागि एन्टिबायोटिक प्रेस्क्राइब्ड गर्ने गर्छन् । तर, एन्टिबायोटिकले व्याक्टेरियालाई मार्ने र प्रतिप्रभावको रुपमा पेटलाई असर गर्ने गर्छ । तर यस औषधिले भाइरसलाई कुनै असर गर्दैन । तर पनि एन्टिबायोटिकको सेवनबाट यस्ता रोगीहरूले आराम महसुस गर्छन् । त्यसो त बेला बेलामा नामी चिकित्सहरुले विरामीहरुको अवस्था हेरेर जानी जानी प्लेसिबोको रुपमा चिनीको चम्की वा सिरप दिने गर्छन् । विरामीले यस्ता चक्कीहरुलाई औषधि नै ठानेर खान्छन् । ठीक पनि हुन्छन् । जसरी चिकित्सककी पत्नीको टाउको दुखाई ठीक भएको थियो । शारीरिक रोग भन्दा पनि मानसिक रोगका लागि प्लेसिबो इफेक्ट अझ प्रभावकारी हुन्छ । यस्ता रोगहरूमा प्लेसिबो इफेक्टले ४०–५० प्रतिशत काम गर्छ । कतिपय एन्टिडिप्रेसेन्टसको ७० प्रतिशतसम्म प्रभाव प्लेसिबो इफेक्टका कारण हुने गर्छ ।

प्लेसिबो इफेक्टको यही विशेषताका कारण नै कतिपय झोले चिकित्सक, ओझा–धामी, तान्त्रिक, पीर–मौला, नीमहाकीम, ज्योतिष, वास्तुशास्त्री, सन्तमहाराज तथा धर्मगुरुहरूको दोकान चलिरहेको छ । मेडिकल चिकित्सकहरूले यसलाई रोगी र रोगको अवस्था हेरेर एक विज्ञानको रुपमा प्रयोग गर्छन् । तर प्लेसिबो इफेक्टको दोकान चलाउनेहरूले यसलाई आफ्नो सीप, प्रभु तथा अल्लाह आदिबाट प्रदत्त शक्तिको संज्ञा दिने गर्छन् । तर यो सरासर झुटो कुरा हो । त्यसैले कुनै बाबाको नाम सम्झेर मनकामनालाई भाके पनि वा कुनै जंगलमा गएर बनदेवीलाई भाके पनि वा खोलाको ढुंगामाथि विश्वास गरेर भाके पनि ३०–४० प्रतिशत मानिसको मनोकामना पुरा हुन सक्दछ, जुनसुकै चिकित्सा पद्धतिद्वारा उपचार गरेपनि ३०–४० प्रतिशत रोगीहरू ठीक हुन सक्दछन् । यो नै प्लेसिबो इफेक्टको चमत्कार हो । प्लेसिबो इफेक्टले कसरी कार्य गर्छ भन्ने ठोस वैज्ञानिक तथ्य अझ पनि प्रकाशमा आउन नसकेता पनि यसको मूलाधार भनेको विश्वास हो । त्यो किनभने विश्वास जति मजबुत हुन्छ, प्लेसिबो त्यत्तिनै प्रभावकारी हुन्छ । त्यसैले कतिपय ठगहरू स्वामी–महाराजको खोल ओढेर प्लेसिबो इफेक्टद्वारा समाजमा नाजायज प्रभाव जमाइरहेका छन् । सोेझासीधा मानिसलाई ठगेर अकुत सम्पत्ति थुपारिहेका छन् । यस्ता ठगहरू हरेक धर्महरू भित्र छन् । 

विश्वका ५० देशमा आफ्नो साम्राज्य खडा गर्न सफल भएका संख्यापति बेनी हिन धर्म र प्लेसिबो इफेक्टका आडमा चमत्कारको हौवा फैलाएर ठगी गर्नेहरूका प्राचार्य नै हुन् । अतः यसरी चमत्कारका नाउँमा वा घर–घरको ढोका ढकढकाएर चमत्कारको झुट बोल्दै प्रभुको विक्री गर्न खोज्नेहरूलाई के भन्ने ? के प्रभु भनेका कुनै कम्पनीका प्रडक्ट हुन् ? कथित चमत्कारहरू देखाएर जनता लुट्ने लुटेराहरू नेपालमा पनि थुप्रै छन् । यस्ता ठगहरूले अहिले टीभीलाई प्रचारको माध्यम बनाएका छन् । त्यसैले टीभी च्यानलहरूको विज्ञानमा देखाइने देउताबा वा स्पर्श चिकित्सा आदिको भम्रमा नपर्नु नै बुद्धिमानी हुन्छ ।

हो, सबै सन्त–महाराज तथा धर्मप्रचारकहरू खराब छैनन् । पुर्णरूपमा मानव सेवामा समर्पित र भट्किएकाहरूलाई सही मार्ग देखाउने असल स्वामी–महाराजहरू नभएका पनि होइनन् । तर अधिकांश धार्मीक व्यक्तिहरू तथा वैकल्पिक चिकित्सामा लागेकाहरूले यही प्लेसिबो इफेक्टको आडमा लुट मच्चाइरहेका छन् । यहाँ एउटा मननयोग्य कुरा के भने यस्ता ठगहरू प्रभुकृपाले शक्तिशाली भएका होइनन्, रोग–व्याधी र समस्या नै समस्याहरूले थिचिएका नागरिकहरू कमजोर भएपछि उनीहरूमा नाजायज फाइदा लिने शक्ति देखिएको हो । यसरी नै हामी आम नेपाली नागरिकहरू जतिखेर दुहुन गए पनि दुःध दिने जर्सी गाई जस्तो भएर नै देशमा दलहरूको लुटतन्त्र मौलाएको हो । त्यसैले आफ्नो निजी स्वार्थका लागि मुलकलाई नै दलदलमा फसाउने नेताहरूको दादागिरि टुलुटुलु हेर्नु भनेको मुलुकलाई टुक्रा–टुक्रा हुन दिएर विदेशीलाई सुम्पनु हो । जानेर वा नजानेर के हामीहरू यसैको प्रतिक्षा त गरेका छनौं ? 

अन्तमा धार्मीक आस्था तथा चिकित्साको आडमा चमत्कारको हल्ला फिंजाउँदै ‘प्लेसिबो इफेक्टको लुट’ मच्चाउने लुटेराहरूले भन्दा विदेशीहरूको निर्देशनमा आफ्ना नागरिकहरूलाई इमोसनल ब्ल्याकमैल गर्दै लुटतन्त्र मच्चाइरहेका लुटेराहरूले यो देशको दुगर्ति बनाउने पक्का छ । त्यसैले हामी सबै आम नेपाली नागरिकहरू आफ्नो जात, धर्म र भाषा भन्दामाथि उठेर जुनसुकै मुल्यमा यो देश बचाउनु छ । सोचौं त, देश नै नरहे, हामी कहाँ रहुलाँ । त्यसैले अब एकछिन अवेर नगरी उठौं, एकजुट होऔं र भ्रष्टचारको दलदलमा भासिन लागेको र २००७ सालदेखि नै विदेशीको पञ्जाले घाँटी अठाइएको यो देशलाई बचाऔं । (लेखक मनोविद् तथा मेमोरी ल्याब प्रमुख हुन् ।)

ब्रेन बाइट्स

बार्ड ब्रेन
जहाँ पुग्दैन रवि, त्यहाँ पुग्दछ कवि 

ओम बानियाँ

महान् साहित्यकार विलियम सेक्सपियर शब्दशिल्पी मात्र होइनन् मानवीय संवेदना र मनोविज्ञानलाई गहिरोसँग बुझेका तिक्ष्ण बुद्धिका एक भविष्यद्रष्टा पनि हुन् । त्यसैले त उनले मानवीय संवेदना र मानिसका यावत् चाहना तथा समस्याहरुलाई हरेक कोणहरुबाट आफ्ना नाटकहरुमार्फत् उजागर गरेका छन् । उनका नाटकहरुमा मानिसका भाव, राग, आवेग, इच्छाआकांक्षा, सामान्य तथा असमान्य व्यवहारहरु कलात्मकशैलीमा उल्लेख भएको पाइन्छ । उनले सामान्य तथा असमान्य दुवै थरीका पात्रहरुलाई आफ्ना नाटकहरुमा उतारेका छन् । तर उनले मानिसको असमान्य मनोविज्ञानलाई बढी जोड दिएका छन् । 

नाटकमा असामान्य मनोविज्ञानः

सेक्सपियरको नाटकहरुको अध्ययनबाट अवगत हुन्छ, उनको विषेश इच्छा असमान्य मनोविज्ञानमा थियो । त्यसैले त हेमलेट, ओफेलिया तथा लेडि म्याकबेथमा सेक्सपियरले सिजोफ्रेनिया (आम भाषामा पागलपन)को चरित्रलाई देखाएका छन् भने किंग लियरमा उनले बुढौली समस्या तथा डिमेंसियालाई सम्बोधन गरेका छन् । त्यसैगरि जुलियस सिजरमा छारेरोग (इपिलेप्टिक सिजर)का बारेमा उल्लेख गरेका छन् । उदासिनता (डिप्रेसन) अहिले संसारभरि निकै फैलिएको रोग हो । एक तथ्यांकका अनुसार अहिले १० जना मध्य एक जना मानिस डिप्रेसनबाट पीडित भएको देखिन्छ । तर, उत्तिबेलामा नै यो रोगका बारेमा पनि सेक्सपियरले आफ्ना नाटकहरुमा उल्लेख गरेका छन् । रिचर्ड द्धितियमा उनले डिप्रेसनका क्लिनिक लक्षणहरु उल्लेख गरेका छन् । 

हो, रिचर्डकोझै डिप्रेस्ड मानिसको नूर गिरेको हुन्छ, उसको अरुचि कम हुन्छ । उदासीसँगै अरुचि पैदा हुनु, आत्मविश्वासमा कमी आउनु, इच्छाहरू मरेर जानु, ध्यान केन्द्रित गर्न गाह्रो हुनु, सम्झना शक्तिमा कमी आउनु, चिडचिडापना बढ्नु जस्ता मानसिक लक्षणहरू तथा निद्रामा गडबढी, शरीरको तौल घट्नु वा बढ्नु, थकान तथा कमजोरी महसुस हुनु, टाउको भारी हुनु, दुख्नु, खानामा रुचि कम हँुदै जानु वा धेरै खानु, यौन इच्छामा कमि आउनु, धड्कन बढ्नु, चक्कर लाग्नु आदि डिप्रेसनका लक्षणहरु हुन् । यस्तै लक्षणहरु उनले रिचर्ड द्धितीयमा उल्लेख गरेका छन् । 

स्नायुविज्ञान र कवि मस्तिष्कः

आधुनिक स्नायुविज्ञानको विकास २०औं शताब्दीको शुरुतिर भएको हो । तर मस्तिष्क परीक्षण गर्ने सीटी स्क्यान तथा एमआरआई जस्ता स्नायुप्रविधिहरुको विकास भएको आधा शताब्दी पनि भएको छैन । तर चौथो शताब्दी पुर्व नै साहित्यकार विलियम सेक्सपियरले मानिसको मन र मस्तिष्कसँग सम्बन्धित धेरै विषयहरु नाटकमा उतारेका छन् । कल्पना के हो ? स्मरणशक्ति कसरी निमार्ण हुन्छ ? कस्तो कुराहरुले मानिसलाई उत्प्रेरित गर्छ ? किन विदेशी भाषा सिक्न गाह्रो हुन्छ ? स्नायुविज्ञानसंग सम्बन्धित यस्ता यावत् प्रश्नहरुको उत्तरहरु सेक्सपियरका नाटकहरुमा पाइन्छन् ।

अतः मानव मस्तिष्कप्रति जुन दिलचस्मी अहिले स्नायुवैज्ञानिकहरुको छ, त्यस्तै दिलचस्मी उहिले सेक्सपियरको थियो । स्नायुविज्ञानप्रति उनको यही दिलचस्मीका कारण नै उनका नाटकहरुमा यससम्बन्धमा थुप्रै वैज्ञानिक तथ्यहरु देख्न पाइन्छन् ।

मस्तिष्क पुनर्संरचनाः

सेक्सपियरले आफ्ना नाटकहरुमा औषधी तथा मानिसको सोच तथा व्यवहारले मानिसको मनमस्तिष्क पुनर्संरचना हुने कुरा उल्लेख गरेका छन् । हो, मानिसको सोचमा मन परिवर्तन गर्ने शक्ति हुन्छ । उचित र तार्कीक विचारहरूमा मस्तिष्क पुनर्संरचना गर्ने सामथ्र्य हुन्छ । अंगुलिमाललाई नै हेर्नुहोस् । एउटा विचारले ऊ हत्यारा भएको थियो, बुद्धको अर्को विचारले ऊ एकैछिनमा भिक्षु भयो । साइकोथेरापीको एक विधि, संज्ञानात्मक मनोचिकित्सा (कग्निटिभ थेरापी)ले गर्ने पनि यही हो ।

मनोचिकित्सा पद्धति मानसिक विकारहरूको मूल कारण प्रतिकूल वा नकारात्मक भावना हो भन्ने मान्यतामा आधारित छ । अर्को शब्दमा भन्ने हो भने मानिसको सोच, संज्ञान(कग्निसन) तथा चिन्तनले नै मानसिक रोग पैदा गर्छ । त्यसैले मानसिक रोग ठीक गर्नकालागि रोगीको मनमा रहेका प्रतिकूल तथा नकारात्मक भावनाहरू परिवर्तन गर्न आवश्यक पर्छ । कग्निटिभ बिहाभियर थेरापीमा विभिन्न कग्निटिभ टेक्निकहरूको सहायताबाट रोगीको संज्ञानात्मक पुनर्संरचना गर्ने कार्य गरिन्छ, जसलेगर्दा रोगीको मनमा गडेर बसेका गलत चिन्तन तथा विश्वास हटेर शुभचिन्तन तथा विश्वास विकसित भइ व्यवहार समायोजित हुन पुग्दछ । 

मानव मस्तिष्कमा एक असाधारण र अद्भुत लचकताको गुण हुन्छ, त्यो गुणलाई स्नायुविज्ञानको भाषामा न्यूरोप्ल्यास्टिसिटि भनिन्छ । मस्तिष्कको यही गुणका कारण नै मानिसको जीवनभरि नै मस्तिष्क पुनर्संरचना सम्भव हुन्छ । मस्तिष्कको यस्तो  पुनर्संरचनामा मनको सबै भन्दा ठूलो हात हुन्छ । अर्को शब्दमा भन्ने हो भने मन नै मस्तिष्क पुनर्संरचनाको मुख्य औजार हो । मनले मस्तिष्क पुनर्संरचना गर्न सक्ने कुरा एकदम सत्य हो । जस्तो कि सिद्धार्थ गौतम जन्मिदै बुद्ध भएका होइनन्, ध्यानद्वारा मस्तिष्क पुनर्संरचना गरेर महात्माबुद्ध भएका हुन् । ध्यान मन प्रशिक्षणको एक सर्वोत्तम मनोवैज्ञानिक विधि हो ।

कथा, कविता, संगीत, नाटक तथा फिल्म आदिमा पनि मानिसको मनमस्तिष्क पुनर्संरचना गर्ने शक्ति हुन्छ । त्यो किनभने काब्यमा रस हुन्छ, त्यो रसले गर्दा नै मानिसले गहिरो आनन्द, खुसी, करुणा तथा हास्य आदिको अनुभव गर्छ र सोही मुताबिक मानिसको मन परिवर्तन हुन्छ । काब्यको यही विशेषता कारण नै बिब्लियो थेरापी, म्युजिक थेरापि तथा मुवि थेपारी आदिको विकास भएको हो ।

नवरस र भावनाः

रसको मुख्य आश्रय भाव हो । भाव भन्नाले मनका विभिन्न स्थिति र तरंग बुझिन्छ । रस सामान्यता नौ थरी मानिएका छन्, श्रृगांर (संयोग र वियोग), हास्य, करुण, वीर, रौद्र, भयानक, वीभत्स, अद्भुत र शान्त । (कृष्णप्रसाद पराजुली) । यीनै रसहरु नै हरेक काब्यहरुमा पाइन्छन् । क्रोध, भय(डर), खुसी, प्रेम आदि हाम्रो जीवनका प्रमुख भावना वा संवेगहरु(इमोसन) हुन् । प्रेम धनात्मक संवेग हो । आनन्द तथा उल्लास पनि धनात्मक संवेगहरु हुन् । यसै गरी उदासी, खिन्नता, डर, दुश्चिंता, क्रोध, डाह तथा इष्र्या आदि नकारात्मक संवेगहरु हुन् । त्यसो त मानिसका लागि डर तथा चिन्ता एकहदसम्म आवश्यक पनि छन् । सम्यक डर र चिन्ताले मानिसलाई अग्रसर र उत्प्रेरित पनि गर्छ । तर बढी डर र चिन्ताले मानिसलाई मनोरोगी बनाउन पनि सक्दछ । 

भविष्य द्रष्टा कवि

जहाँ पुग्दैन रवि, त्यहाँ पुग्दछ कवि । यो भनाइ जति सटीक छ, त्यत्ति नै मनोवैज्ञानिक पनि छ । हो, कवि भविष्यद्रष्टा हुन् । कविले एक पंक्तीमा नै भविष्यको तस्विर खिच्छन् । भूपि शेरेचनको घुम्ने मेचमाथि अन्धो मान्छे एक सानो दृष्टान्त हो । वास्तवमा भन्ने हो भने हरेक सानाठूला कविसाहित्यकारहरु मानिसको ब्रेनबिहाभियर अध्ययन गर्ने मनोवैज्ञानिक नै हुन् । समाज र संस्कृतिलाई गहिरोसँग बुझ्ने समाज शास्त्री तथा मानव शास्त्री नै हुन् ।  प्रोफेटका कवि खलिल जिब्रानले लेखेका छन्, आमाबा धनुष् हुन्, छोराछोरी बाँण हुन् । जति धनुष् निहुरिन्छ, त्यत्ति नै बाँण टाढा पुग्दछ । उनले दुई वाक्यहरुमा नै सम्पूर्ण पारिवारिक मनोविज्ञानलाई दर्साएका छन् । वैदिक युगका ऋषिमुनि(वैज्ञानिक) पनि कवि नै हुन् । उनीहरुले हजारौं वर्ष पहिला वैदिक साहित्य मार्फत् जे—जे भनेका थिए, अहिले आएर ती—ती कुराहरु सत्य सावित भएका छन् । 

पुछारमाः

कवि मस्तिष्कका धनि हुन्, सृजनात्मक चिन्तनशीलता र कल्पनाशीलताका खानी हुन् । यहाँ उल्लेखनीय कुरा के भने चिन्तन तथा कल्पना दुवै उच्चतम मानसिक प्रक्रियाहरु हुन् । सृजनात्मक चिन्तन यस्तो प्रक्रिया हो, जो लक्ष्य–निर्देशित हुन्छ । अर्थात् सृजनतात्मकतामा व्यक्तिलाई आफ्नो लक्ष्य निश्चित थाहा हुन्छ र उसको हरेक व्यबहार त्यही लक्ष्यसँग सम्बन्धित हुन्छ । त्यसैले सेक्सपियर मात्र होइन । हरेक कवि कल्पनाको सुन्दर संसारमा हुन्छन् । र, सेक्सपियरद्धारा लिखित द टेम्पेस्टकी नायिका मिरन्डालेझैं सुन्दर र संभावनाको संसार देख्ने गर्छन् । (लेखक मनोविद् हुन् ।) 

 

ब्रेन बाइट्स

न्युरोमार्केटिङ
ब्रेन, ब्राण्ड र बजार 

 

ओम बानियाँ 

आधुनिक युग भनेको बजार को युग हो । यो युगमा बजारले नै प्रायः हरेक कुराहरु निर्धारण गर्ने गर्छ । उत्पादक कम्पनीहरूले आफ्नो उत्पादनहरु मात्र होइन कि राजनीतिक दलहरूले आफ्नो राजनीति समेत बजार(मतदाता)मा बिक्री गर्नु पर्ने हुन्छ । यसैका लागि राजनीतिक पार्टीहरूले लक्षित वर्गलाई ध्यान दिएर नीति तथा कार्यक्रम र घोषणा पत्र बनाउने गर्छन् । 

 हिजो आज त राजनीतिक पार्टीहरू दुई कदम अगाडि बढेर कुनै उत्पादक कम्पनीलेझैं श्रव्यदृश्य विज्ञापनलाई समेत उपयोगमा ल्याएको देखिन्छ । तर कुनै उत्पादन किन्ने–नकिन्ने, कुनै सेवा लिने–नलिने, कुनै चलचित्र हेर्ने–नहेर्ने तथा कुनै राजनीतिक पार्टीलाई मतदान गर्ने–नगर्ने भन्ने निर्णयको अधिकार उपभोक्तासँग निहित हुन्छ । वास्तवमा उपभोक्ता नै कुनै पनि बजारका अन्तिम ‘डिसिजन मेकर’ हुन् । त्यसैले उपभोक्ताले किन र कसरी कुनै वस्तु वा सेवा खरीद गर्ने वा नगर्ने निर्णय गर्छन् र उपभोक्ताको मस्तिष्कको कुन अंग वा अंगहरू यसप्रक्रियामा संलग्न हुन्छन् भन्ने कुरा वर्षौदेखि अनुसंधानको विषय बन्दै आएको छ । तर यो स्नायुविज्ञानको एक जटिल विषय हो । 

स्नायुविज्ञानमा नयाँ आयामः

दुई दशक यता स्नायुविज्ञानले क्रान्तिकारी विकास गरेको छ ।  स्नायुविज्ञानका प्रविधिहरूका कारण वैज्ञानिकहरु हिजोसम्म रहस्यमय रहेका स्नायुकोष, स्नायुरसायन तथा मस्तिष्क तरंगका गतिबिधिहरूका बारेमा धेरै तथ्यहरू उजागार गर्न सफल भएका छन् । स्नायुविज्ञानको क्षेत्रमा भएको यो प्रगति निश्चितरूपमा बजारकालागि समेत कोशेढुंगा सावित भएको छ । यसको परिणाम स्वरुप स्नायुविज्ञानमा नयाँ आयाम थपिएको छ र न्युरोमार्केटिंगको रुपमा एक नयाँ उपशाखाको उदय भएको छ । त्यसैले अहिले मार्केटिंगको ठाउँ न्युरोमार्केटिंगले लिएको छ । र, यसैका आधारमा नै हिजोआज विकसित देशका टाइकुन कम्पनीहरूले उत्पादन प्रक्रिया तथा बजार रणनीति बनाउने गरेको पाइन्छ । 

‘न्युरोमार्केटिड्ड’ के हो ?

साधारण अर्थमा उत्पादनको विज्ञापन तथा उत्पादनसँग सम्बन्धित सूचनाहरूमाथि मानिस(उपभोक्ता)ले कसरी प्रतिक्रिया जनाउँछन् र खरीदको निर्णय गर्छन् भन्ने कुराको मस्तिष्क तरंग आदिको क्रियाकलापद्वारा गरिने अध्ययन नै ‘न्युरोमार्केटिड्ड’ हो । अर्को शब्दमा भन्ने हो भने स्नायुविज्ञानमा आधारित मार्केटिड्ड नै न्युरो–मार्केटिड्ड हो । ‘न्युरोमार्केटिड्ड’ मस्तिष्कका तीन पत्र(लेयर)को क्रियाकलापहरूमा आधारित छ । त्यसैले न्युरोमार्केटिड्ड के हो र यसले कसरी कार्य गर्छ भन्ने कुरा जान्न मस्तिष्कका यी तीन पत्रहरूका बारेमा जानकारी राख्न आवश्यक हुन्छ ।

ब्रेनको तीन तहः

मानव मस्तिष्क विभिन्न अंगहरू मिलेर बनेका हुन्छ । जस्तैः सेरेब्रम, मेडुला, पोन्स, सेरेबेलम आदि । तर सबै किसिमका जनावरहरू जस्तै कुकुर, बिरालो, बाघ तथा छेपारोमा समेत मस्तिष्क हुन्छ । तर मानिस के कारणले गर्दा जनावर भन्दा अलग हुन्छ ? मस्तिष्कमा विद्यमान कुन अंग वा अंगहरूका कारण ऊ जनावर भन्दा बढी चेतनशील र बुद्धिमान् हुन्छ ? यी निकै महत्वपुर्ण प्रश्नहरू हुन् । यी प्रश्नहरूको उचित जवाफ प्राप्त गर्नकालागि मस्तिष्कका तीन तहहरूका बारेमा जान्न आवश्यक हुन्छ । मस्तिष्कको सबै भन्दा माथिल्लो पत्र, जसलाई नयाँ मस्तिष्क(नियोकोर्टेक्स) भनिन्छ । त्यसपछिको पत्रलाई बिचको पत्र, मद्य मस्तिष्क (लिम्बिक सिस्टम) भनिन्छ भने सबै भन्दा भित्री पत्रलाई पुरानो मस्तिष्क (ब्रेन स्टेम) भनिन्छ । 

नयाँ मस्तिष्क (नियोकोर्टेक्स):

सेरेब्रम कोर्टेक्स नै ‘नया“ मस्तिष्क’ हो । यसले मानिसको पुरा मस्तिष्कको ९० प्रतिशत भाग ओगटेको हुन्छ । यही नयाँ मस्तिष्कले नै मानिसलाई जनावार भन्दा बढी चेतनशील र बुद्धिमान् बनाएको हुन्छ । त्यसैले यसलाई ‘मानिसको मस्तिष्क’ भनिन्छ । नयाँ मस्तिष्कलाई उन्नत मस्तिष्क (प्राइमेटिज ब्रेन) पनि भनिन्छ । मानिस तथा बाँदर आदि जस्ता उन्नत र बुद्धिमान् स्तनपायीहरूमा यो मस्तिष्क पाइन्छ । नियोकोर्टेक्सका कारण नै भाषा, धर्म–संस्कृति, निमयकानुन तथा सभ्यता विकास भएको हो । 

सेरेब्रम कोर्टेक्स दायाँ तथा बायाँ गरी दुई भागहरूमा विभाजित हुनुको साथै यसमा विभिन्न लोबहरू हुन्छन् । यी लोबहरूले आ–आफ्नै कार्यहरू गर्छन् । तर सेरेब्रम कोर्टेक्सको प्रमुख कार्य भनेको सोच्ने र तर्क गर्ने नै हो । यो नयाँ मस्तिष्क सय प्रतिशत तार्किक हुन्छ । यसले प्राप्त सुचनालाई शुक्ष्म अध्ययन गरेर मात्र ब्रेन स्टेममा पठाउँछ । यो मानिसको ‘मेमोरी बैंक’ हो । यसैमा नै सूचनाहरू संग्रह भएका हुन्छन् । त्यही संग्रहित सूचना (संस्कार)का आधारमा नै यसले सत्यताको जाँच गर्छ । जस्तो कि कुनै मानिसलाई गधा देखाएर यो गाई हो भन्ने हो भने उसको नियोकोर्टेक्सले गधा र गाईको तस्विर ब्रेन स्टेममा पठाउँछ । ब्रेन स्टेमले निर्णय गर्छ र भन्छ, होइन, यो गधा हो ।

मध्य मस्तिष्क(लिम्बिक सिस्टम):

लिम्बिक प्रणाली नै मद्य मस्तिष्क हो । यो भावना(इमोसन)को क्षेत्र हो । भोक, तिर्खा तथा सेक्स र आनन्द, क्रोध, घृणा तथा प्रेम जस्ता भावनाहरू यसै क्षेत्रमा पैदा हुन्छन् । मद्य मस्तिष्कलाई स्तनपायी मस्तिष्क (म्यामलियन ब्रेन) भनिन्छ । दुध खुवाउने वर्गका पशुपक्षीहरू जस्तै मानिस, गाई–भैंसी, बाघ तथा चमेरो आदिमा यो मस्तिष्क पाइन्छ । लिम्बिक प्रणालीले विषय तथा सुचनाहरूलाई दीर्घकालीन मेमोरीमा भण्डार गर्न पठाउने कार्य गर्छ । लिम्बिक प्रणाली, जसलाई भावनात्मक मस्तिष्क पनि भनिन्छ, यसको प्रमुख कार्य भनेको सुचनाहरू मूल्यवान् छन् कि छैनन् भन्ने निर्णय गर्ने पनि हो । त्यसैले लिम्बिक प्रणालीको सम्र्पकमा आएका सुचनाहरूलाई नियोकर्टेक्समा दीर्घकालीन मेमोरीका रूपमा भण्डारण गर्न उपयुक्त छ कि छैन भन्ने कुरा निर्धारण गर्न लिम्बिक प्रणालीले नियोकर्टेक्ससँग निरन्तर संवाद स्थापित गर्दछ । यस कार्यमा हिप्पोक्याम्पस तथा एमिग्डेलाको महत्वपुर्ण भूमिका रहन्छ । हिप्पोक्याम्पसले अभावनात्मक सुचानाहरू तथा एमिग्डेलाले भावनात्मक सुचनाहरूका बारेमा निर्णय गर्दछन् । नियोकर्टेक्सको विकाससँगै मानिसमा सेरेब्रल लिम्बिक प्रणालीको आकार सानो भएको छ र अहिले यो मानिसमा जनावारहरू जस्तै कुकुर–बिरालोको भन्दा कम विकसित अवस्थामा रहेको छ । 

पुरानो मस्तिष्क(ब्रेन स्टेम):

पुरानो मस्तिष्क जीवनको आधार हो । यो मानव मस्तिष्कको सबै भन्दा पुरानो पत्र हो । मस्तिष्क विकासक्रमलाई हेर्ने हो भने यो नै पहिलो मस्तिष्क हो । यसलाई सरीसृप मस्तिष्क (रेप्टाइलिन ब्रेन) पनि भनिन्छ । त्यो किनभने यो मस्तिष्क सरीसृप जस्तै छेपारो, सर्प तथा कछुवा आदिमा पनि पाइन्छ । तर मानिसको जीवनमा यसको ठुलो महत्व छ । त्यो किनभने यही ब्रेन स्टेमद्वारा नै सम्पुर्ण आधारभुत शारीरिक क्रियाकलापहरू नियन्त्रित हुन्छन् । कुनै कुरा गर्ने–नगर्ने, खाने–नखाने वा किन्ने–नकिन्ने आदि जस्ता निर्णय सम्बन्धित विषयहरूको अन्तिम फैसला नयाँ मस्तिष्क र मद्य मस्तिष्कले पठाएको सुचनाका आधारमा यही मस्तिष्कले गर्छ । यसको अनुमति बिना रौं पनि हल्लिदैन । वास्तवमा पÒरानो मस्तिष्क नै न्युरोमार्केटिड्डको ‘बटन’ हो । त्यसैले यसैमा न्युरोमार्केटिड्डको ध्यान केन्द्रित छ । 

‘सेल्स बटन’ के हो ?

न्युरोमार्केटिड्डको भाषामा ब्रेन स्टेम ‘सेल्स बटन’ हो । यसले नै कुन उत्पादन किन्ने वा नकिन्ने, कुन फिल्म हेर्ने वा नहेर्ने तथा कुन दललाई समर्थन गर्ने वा नगर्ने आदि निर्णय गर्छ । यसैका क्रियाकलापका आधारमा नै उत्पादकहरूले विज्ञापन तयार गर्छन् ।     

‘बेबकूफ’ नियोकर्टेक्स:

न्युरोमार्केटिड्डको उदयले उत्पादक तथा विज्ञापनकर्तालाई आफ्नो बजार प्रबद्र्धनमा ठुलो फाइदा भएको छ । त्यसैले नयाँ रुपरड्डका करोडौं रुपैयाँका विज्ञापनद्वारा नियोकर्टेक्सलाई सम्मोहित पारेर आफ्नो विक्री प्रवद्र्धन गर्ने होडबाजी चलेको छ । विज्ञापनद्वारा नियोकोर्टेक्स बेबकुफ पनि बनिरहेको छ । सयप्रतिशत तार्कीक नियोकर्टेक्स पनि कसरी बेबकुफ बन्न सक्दछ भन्ने जान्नका लागि एउटा दृष्टान्त हेरौं । 

उदाहरणका लागि कुनै मानिसलाई आँखा बन्द गर्न लगाउने र उसको घाँटीमा प्लाष्टिकको सर्प राखिदिने र सुझाव दिने, मैले तिम्रो घाँटीमा सर्प राखिदिएको छु । यस्तो बेलामा नियोकर्टेक्स तर्कहीन हुन्छ र प्लाष्टिकको सर्पलाई समेत साँच्चैको सर्प ठान्दछ । अनि त्यो सुचना ब्रेन स्टेमकहाँ पठाउँछ । तब ब्रेन स्टेमले तुरुन्त हातलाई सक्रिय बनाउँछ र मानिसले हतपत त्यो प्लाष्टिकको सर्प थुतेर फाल्छ । 

यसरी नै विज्ञापनले कार्य गर्छ । जस्तो कि कुनै अर्धनग्न सेक्सी केटी वा नायिका पर्दामा आउँछे र फलानो ‘तेल’ ले मुटुको रक्षा गर्छ, शरीरलाई स्वस्थ बनाउँछ भन्छे । यसले नियोकोर्टेक्स सम्मोहित हुन पुग्छ र त्यो सुचना लिम्बिक प्रणाली मार्फत् ब्रेन स्टेममा पठाउँछ । अनि मानिसले त्यही तेल किन्ने फैसला गर्छ । ब्रेन स्टेम भिज्युअल ब्रेन भएको हुनाले यो आर्कषक दृश्य र भावनाहरूबाट बढी प्रभावित हुने गर्छ । त्यसैले त आर्कषक खोलका किताबहरू बढी बिक्री हुनुको प्रमुख कारण पनि यही नै हो । 

पुछारमाः

हिजोआज विश्वबजारमा जसरी न्युरोमार्केटिड्डको चर्चा भैरहेको छ । त्यसरी नै यसको आलोचना र विरोध पनि भैरहेको छ । गैरी रास्किन जस्ता मानिसहरू न्युरोमार्केटिड्डका जबरजस्त विरोधीहरू हुन् । उनीहरूको तर्क छ कि न्युरोमार्केटिड्डको उदयले उपभोक्ताहरु झन् शोषण परेका छन् । यसले उपभोक्तालाई बेबकुफ बनाएर चर्को मूल्यमा कमसल उत्पादन भिराउने कार्य गरिरहेको छ । अर्कोतिर न्युरोमार्केटिड्डका विशेषज्ञको दावी छ कि न्युरोमार्केटिड्डको विकास उपभोक्ताको शोषण गर्न नभइ बरु उपभोक्ताले किन र कसरी उत्पादन, ब्राण्ड तथा कम्पनीसँग सम्बन्ध स्थापित गर्छन् भन्ने कुराको अध्ययनका लागि हो र यसले उपभोक्तालाई समेत फाइदा गर्छ । (लेखक साइकोथेरापिष्ट तथा मेमोरी ल्याब प्रमुख हुन् ।)

Health First 

Relaxation Prescription for Stress Relief

Om Baniya

The term stress may be defined as a state of psychological and or physiological imbalance resulting from the disparity between situational demand and the individual's ability and or motivation to meet those demands.  From a medical standpoint, stress is a disturbance in the body’s homeostasis. From an ayurvedic standpoint, stress is an obstruction in the flow of natural intelligence. Technically whenever we perceive any physical or psychological threat or challenge, we are under the grip of stress.

 

Classification of Stress:

Generally, there are two types stress: eustress and distress. Eustress is healthy stress, where the stress is taken up as a challenge to perform better in life and is productive. It is also called positive or good stress. Distress is negative stress, where one is not able to cope with stress and tries to escape from it. It is counterproductive. It is also called negative or bad stress.

Symptoms of distress: 

Following is a brief list of distress symptoms. Emotional distress symptoms: moodiness, anger, irritability and frustration, anxiety and panic fear, feeling overwhelmed, agitation, inability to relax and irritability or short temper. Physical distress symptoms: headache, back pain, neck pain, loss of sex drive, frequent colds. Intestinal or gut distress symptoms: heartburn, flatulence, diarrhea or constipation, stomach cramping, acid reflux, nausea. Arousal distress symptoms: sudden rise in blood pressure, rapid heartbeat and palpitations, dizziness, shortness of breath, chest pain. Cognitive symptoms: memory problems, inability to concentrate, poor judgment, seeing only the negative, anxious or racing thoughts. Behavioral Symptoms: worrying, eating more or less, sleeping too much or too little, isolating yourself from others, procrastinating or neglecting responsibilities, using alcohol, cigarettes, or drugs to relax and nervous habits (e.g. nail biting, pacing).

 

Distress and diseases: 

Most of the diseases which we come across, have its link with distress, it is said that 80% of diseases are due to distress. They are either originated or aggravated by distress and are called psychosomatic diseases. The most common diseases associated with distress are: asthma, heart attack, angina, high blood pressure, digestive disorders, stomach ulcers, hyperacidity, irritable bowel syndrome, ulcerative colitis, sleeplessness, headaches, migraine, arthritis, diabetes, impotence, addictions, memory problems, anxiety, depression and various psychological disorders.

 

Memory’s worst enemy: 

Distress is one of the most common causes of memory problems among healthy people. When you are under the grip of distress, your memory does not work properly. Distress affects both, short-term and long-term memory. Memory expert Arthur Bornsrien has called distress the number one enemy of a good memory.

Treatment of Distress: 

There are various types of prescription medication for stress; these include drugs like benzodiazepines, anti-depressants, as well as beta blockers. But these medicines, when given, merely sweep the dust under the carpet. So such medicines are not right option. Relaxation technique is one of the best treatment options to combat the menace of distress. 

Relaxation is the act of relaxing the mind and body, and can also be defined as the state of being relaxed. It is the state of being free from tension and anxiety. Learning how to relax deeply, and allowing accumulated stress and tension to dissolve not only feels great but it’s also an essential part of keeping healthy. Regular relaxation can help you manage stress, reduce levels of pain and discomfort, increase wound healing, and even help you access greater creativity. 

Relaxation, through the use of visualization, breathing or meditation stimulates the relaxation response, an in-built program in which the parasympathetic nervous system is activated. This balances the state of arousal generated by the sympathetic nervous system in response to prolong stress.

Relaxation Prescription: 

Lie flat on the back. Place the hands a little away from the thighs with the palms up. Stretch the legs out. Keep the heels together and the toes apart. Now close the eyes and breathe very slowly. Begin by consciously and gradually relaxing each part and each muscle of the body; feet, calves, knees, thighs, abdomen and hips. Then relax the muscles of the back, chest, arms, fingers, neck, head and face in that order. After relaxing all the muscles and muscles groups, then place one hand on your abdomen right beneath your rib cage. 

Inhale slowly and deeply through your nose into the bottom of your lungs—in other words, send the air as low down as you can. If you are breathing from your abdomen, your hand should actually rise. Your chest should move only slightly while your abdomen expands. Hold the breath for a moment and then exhale slowly through your mouth or nose, depending on your preference. The hand on your stomach should move in as you exhale. Be sure to exhale fully. As you exhale allow your whole body to just let go (you might visualize more relaxed). Continue to breathe in through your nose and out through your mouth or nose for ten cycles. Try to keep your breathing smooth and regular, without gulping in a big breath or letting your breath out all at once. Count from ten down to one counting backwards one number with each exhalation. The process should go like this:

Slow inhale………..pause…………Slow exhale (ten)

Slow inhale………..pause…………Slow exhale (nine)

Slow inhale………..pause…………Slow exhale (eight)

And so on down to one. Go deeper. Feel the deeper relaxation. Then you visualize the romantic and beautiful days of the past, feel good and enjoy this moment. Now gently rub your palms and rub them gently over your eyes, slowly open your eyes and come back to your outer world as a recharged battery. Do this exercise 3 times a day, in morning, after returning from work and at the time of sleeping.

This type of relaxation technique is also effective with symptoms of all types of anxiety, insomnia, depression, high blood pressure and all other diseases associated with distress. -(Dr. Baniya is a Psychotherapist and CogMed Coach)

Brain Bites

 Believe it or not

You can be a memory champion

Om Baniya

Have you ever seen or heard about people who can effortlessly remember huge list of words or numbers? Have you read elsewhere the stories of memory champions like Tony Buzan, Hary Lorayne, Dominic O’Brien, Rajan Mahadevan and Christiane Stenger and even ancient poet Simonides and and the great Russian mnemonist, Solomon Veniaminovich Shereshevsky, better known as Russian S,  who have phenomenal memory? And, would you want to be a memory champion like them? Believe it or not, you can be a memory champion, too!!!. But the first thing you need to do is to come up with a memory system, called mnemonics that helps you remember any things.

Perhaps S was the most famous mnemonist (Mnemonist is a person who demonstrates extraordinarily keen memory ability, usually based on using special techniques for memory enhancement.) of the 20^th century. In the book, The Mind of a Mnemonist, Russian Neuropsychologist Dr. A.R. Luria states that one day S appeared in his Lab and asked to have his memory tested. Dr. Luria tested him. He discovered that the man’s memory appeared to have virtually no limits. S could retrieve extremely long strings of words, regardless of how much time had passed since the words had been presented to him. Dr. Luria studied him for 30 years. He found that even when S’s retention was measured 15 or 16 years after a session in which S had learned words, S still could retrieve the words. S eventually became a professional entertainer. He dazzled audiences with his ability to recall whatever was asked of him.  

What was S’s trick? How did he remember so much? Apparently, he relied heavily on the mnemonic of visual imagery. He simply converted material that he needed to remember into visual images. For example, he reported that when asked to remember the world red, he would visualize a red apple. Number called up images. For example; 1 was a pen. The number 2 was a Duck. The number 5 was a hook, and so on. 

This is an example of mnemonics. The term  ‘mnemonics’, which refers to the art of improving memory, derives from the name Mnemosyne, the Greek goddess of memory, mnemonics are the strategies for placing information into an organized context in order to remember it. A mnemonic is merely a coding system, a filing cabinet for the brain. Ancient Greeks developed Mnemonics. In ancient world, a trained memory was an immense asset, particularly in public life. There were no convenient devices for taking notes, and early Greek orator delivered long speeches with great accuracy because they learned the speeches using Mnemonics systems.

 

Generally mnemonics can be divided into the two groups, verbal mnemonics and visual mnemonics.

Verbal Mnemonics: Verbal mnemonics helps you remember information by encoding it using words. Some popular types of verbal mnemonics are mentioned below.

Acrostic Method: Acrostics are phrases (or poems) in which the first letter of each word (or line) functions as a cue to help you recall information to be remembered. For example, Run Off You Great Big Invisible Vampire. For remembering the colours of Red, Orange, Yellow, Green, Blue, Indigo, Violet.

Acronym Method: Acronym is a method in which the first letter is used from a group of words to form a new word. For example, NPA, Nepalese Psychological Association, CD-ROM, Compact Disk-Read Only Memory.

Story Method: Another useful way to remember a list of words is to create a story that includes the words in the appropriate order.

Rhymes Method: Another verbal mnemonic that people often rely on is a rhyming­­—you’re probably repeated, ‘Twinkle, Twinkle, Little Star’ thousands of times. Perhaps you also remember the number of days in each month with the old standby, thirty days hath September…Rhyming something to remember it is an old and useful trick.

Visual mnemonics:

            Visual mnemonics is based on visual imagery. It is more powerful than verbal mnemonics. Some popular forms of visual mnemonics are described below shortly.

The liked Method:

The Linked or Chained Method is one of the simplest forms of verbal mnemonics yet it is very flexible and effective. The terms are used interchangeably and refer to the same system. This method works especially well with an ordered sequence of arbitrary items as unrelated words. For example, you have to remember four items: Frog, chair and Cigarette. Imagine the gigantic frog sitting on a chair, or a large frog being used a chair. Chair smoking a huge cigarette. Once you have memorized the items in this way, you can easily recall them in order by simply taking your mental walk again. The method clearly works and is a favourite among people who perform memory feats professionally.

 

The key word Method: 

The key word Method is also useful for learning words in other language. Suppose that you had to learn that Spanish word ‘Pato’ means duck. The key word method has two steps. The first is to find a part of the other word that sound like an English word. Since pato is pronounced, roughly, pot could serve as the key word. The next step is to form an image that connects the key word and the English equivalent—for example, a giant duck. In a test on translating from English to Spanish, this would be reversed—duck would remind you pot, which would remind you pato.

 

The peg Method: 

The Peg Method or Hook Method is one of the most useful visual mnemonics. Like all mnemonics devices the Peg System uses visual imagery to provide a hook or peg from which to hang or associate memories. There are different forms of Peg Systems. Some of them are: The number Shape system, The Number Rhyme System, The Roman Room System, Vedic Peg System and The Alphabet System. The Alphabet System is the most powerful and useful Peg system of mnemonics.

The techniques mentioned above take some effort and practice to use, but research suggests that the effort may be worthwhile. So, with the constant practice of mnemonics you’ll soon be able to memorize long list of words, numbers, even more complicated or abstract ones and you can be a memory champion, too!!! (Dr Baniya is a Psychotherapist and a Certified CogMed Coach)